Category: Class 10

AP State Syllabus SSC 10th Class Maths Solutions 11th Lesson Trigonometry InText Questions

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Maths Textbook Solutions Chapter 11 Trigonometry InText Questions and Answers.

10th Class Maths 11th Lesson Trigonometry InText Questions and Answers

Do This

Identify “Hypotenuse”, “Opposite side” and “Adjacent side” for the given angles in the given triangles.  (Page No. 271)

Question 1.
For angle R
Answer:

In the △PQR
Opposite side = PQ
Adjacent side = QR
Hypotenuse = PR

Question 2.
i) For angle X
ii) For angle Y        (Page No. 271)
Answer:

In the △XYZ,
i) For angle X
Opposite side = YZ
Adjacent side = XZ
Hypotenuse = XY
ii) For angle Y
Opposite side = XZ
Adjacent side = YZ
Hypotenuse = XY

Question 3.
Find (i) sin C (ii) cos C and (iii) tan C in the given triangle.    (Page No. 274)

Answer:
By Pythagoras theorem
AC² = AB² + BC²
13² = AB² + 5²
AB² = 169 – 25
AB² = √144
⇒ AB = √144 = 12

Question 4.
In a triangle XYZ, ∠Y is right angle, XZ = 17 cm and YZ = 15 cm, then find (i) sin X (ii) cos Z (iii) tan X.    (Page No. 274)
Answer:
Given △XYZ, ∠Y is right angle.

By Pythagoras theorem
XZ² = YZ² + XY²
17² = 15² + XY²
XY² = 17² – 15² = 289 – 225
XY² = 64
XY = √64 = 8

Question 5.
In a triangle PQR with right angle at Q, the value of ∠P is x, PQ = 7 cm and QR = 24 cm, then find sin x and cos x.    (Page No. 274)
Answer:
Given right angled triangle is PQR with right angle at Q. The value of ∠P is x.

By Pythagoras theorem
PR² = PQ² + QR²
PR² = 7² + 24²
PR² = 49 + 576
PR² = 625
PR² = √625 = 25
sin x = \(\frac{QR}{PR}\) = \(\frac{24}{25}\)
cos x = \(\frac{PQ}{PR}\) = \(\frac{7}{25}\)

Try This

Question 1.
Write lengths of “Hypotenuse”, “Opposite side” and “Adjacent side” for the given angles in the given triangles.
1. For angle C
2. For angle A          (Page No. 271)
Answer:

By Pythagoras theorem
AC² = AB² + BC²
(5)² = AB² + 4²
25 = AB² + 16
AB² = 25 – 16
AB² = 9
AB = √9 = 3
For angle C:
Opposite side = AB = 3 cm
Adjacent side = BC = 4 cm
Hypotenuse = AC = 5 cm
For angle A:
Opposite side = BC = 4 cm
Adjacent side = AB = 3 cm
Hypotenuse = AC = 5 cm

Question 2.
In a right angle triangle ABC, right angle is at C. BC + CA = 23 cm and BC – CA = 7 cm, then find sin A and tan B.    (Page No. 274)
Answer:
In a right angle triangle ABC, right angle is at C.

BC = \(\frac{30}{2}\) = 15
BC = 15
Substituting BC = 15 in equation (1)
BC + CA = 23
CA = 23 – BC = 23 – 15
CA = 8
By Pythagoras theorem
AB² = AC² + BC²
= 8² + 15²
= 64 + 225 = 289
= √289 = 17
sin A = \(\frac{BC}{AB}\) = \(\frac{15}{17}\)
cos B = \(\frac{AC}{BC}\) = \(\frac{8}{15}\)

Question 3.
What will be the ratios of sides for sec A and cot A?    (Page No. 275)
Answer:
sec A = \(\frac{\text { Hypotenuse }}{\text { Adjacent side of the angle } \mathrm{A}}\)
cot A = \(\frac{\text { Adjacent side of the angle } A}{\text { Opposite side of the angle } A}\)

Think & Discuss

Question 1.
Discuss with your friends
i) sin x = \(\frac{4}{3}\) does exist for some value of angle x?
ii) The value of sin A and cos A is always less than 1. Why?
iii) tan A is product of tan and A.        (Page No. 274)
Answer:
i) The value of sin 0 always lies between 0 and 1. Here sin x = \(\frac{4}{3}\) which is greater than 1. So, it does not exist.
ii)

We observe in above sin A, cos A, hypotenuse is in denominator which is greater than other two sides
∴ sin A = \(\frac{\text { Opposite side }}{\text { Hypotenuse }}\) = \(\frac{Nr}{Dr}\)
here denominator is more than numerator. Hence its value will be less than 1.
cos A = \(\frac{\text { Adjacent side }}{\text { Hypotenuse }}\)
here also adjacent side is always less than hypotenuse. Hence its value is also less than or equal to 1.

iii) The symbol tan A is used as an abbreviation for “the tan of the angle A”.
tan A is not the product of “tan” and A. “tan” separated from A’ has no meaning.

Question 2.
Is \(\frac{\sin \mathrm{A}}{\cos \mathrm{A}}\) equal to tan A?      (Page No. 275)
Answer:
Yes, \(\frac{\sin \mathrm{A}}{\cos \mathrm{A}}\) = tan A
Proof:

Question 3.
Is \(\frac{\cos \mathrm{A}}{\sin \mathrm{A}}\) equal to cot A?     (Page No. 275)
Answer:
Yes, \(\frac{\cos \mathrm{A}}{\sin \mathrm{A}}\) = tan A
Proof:

cot A = \(\frac{\text { Adjacent side }}{\text { Opposite side }}\)

Do this

Question 1.
Find cosec 60°, sec 60° and cot 60°.       (Page No. 279)
Answer:

Consider an equilateral triangle ABC. Since each angle is 60° in an equilateral triangle, we have ∠A = ∠B = ∠C = 60° and the sides of equilateral triangle is AB = BC = CA = 2a units.
Draw the perpendicular line AD from vertex A to BC as shown in the given figure.
Perpendicular AD acts as “angle bisector of angle A” and “bisector of the side BC” in the equilateral triangle ABC.
Therefore, ∠BAD = ∠CAD = 30°. Since point D divides the side BC into equal halves.
BD = \(\frac{1}{2}\) BC = \(\frac{2a}{2}\) = a units.
Consider right angle triangle ABD in the above given figure.
We have AB = 2a and BD = a
Then AD² = AB² – BD²
(By Pythagoras theorem)
= (2a)² – (a)² = 3a²
Therefore, AD = a√3
From definitions of trigonometric ratios,

Try this

Question 1.
Find sin 30°, cos 30°, tan 30°, cosec 30°, sec 30° and cot 30° by using the ratio concepts.     (Page No. 279)
Answer:

Consider an equilateral triangle ABC. Since each angle is 60° in an equilateral triangle, we have ∠A = ∠B = ∠C = 60° and the sides of equilateral triangle is AB = BC = CA = 2a units.
Draw the perpendicular line AD from vertex A to BC as shown in the given figure.
Perpendicular AD acts as “angle bisector of angle A” and “bisector of the side BC” in the equilateral triangle ABC.
Therefore, ∠BAD = ∠CAD = 30°. Since point D divides the side BC into equal halves.
BD = \(\frac{1}{2}\) BC = \(\frac{2a}{2}\) = a units.
Consider right angle triangle ABD in the above given figure.
We have AB = 2a and BD = a
Then AD² = AB² – BD²
(By Pythagoras theorem)
= (2a)² – (a)² = 3a²
Therefore, AD = \(\sqrt{3 a^{2}}\) = √3a
BD = a, AD = √3a and hypotenuse = AB = 2a and ∠DAB = 30°.
sin 30° = \(\frac{BD}{AB}\) = \(\frac{a}{2a}\) = \(\frac{1}{2}\)

Question 2.
Find the values for tan 90°, cosec 90°, sec 90° and cot 90°.     (Page No. 281)
Answer:
From the adjacent figure, the trigonometric ratios of ∠A, gets larger and larger in △ABC till it becomes 90°.

As ∠A get larger and larger, ∠C gets smaller and smaller. Therefore, the length of the side AB goes on decreasing. The point A gets closer to point B. Finally when ∠A is very close to 90°, ∠C becomes very close to 0° and the side AC almost coincides with side BC.

∴ AB = 0 and AC = BC = r
From trigonometric ratios
sin A = \(\frac{BC}{AC}\)
sin A = \(\frac{AB}{AC}\)
If A = 90°, then AB = 0 and AC = BC = r,

Think & Discuss

Question 1.
Discuss with your friend about the following conditions:
What can you say about cosec 0° = \(\frac{1}{\sin 0^{\circ}}\)? Is it defined? Why?    (Page No. 280)
Answer:
sin 0° = 0
cosec 0° = \(\frac{1}{\sin 0^{\circ}}\) = \(\frac{1}{0}\) = not defined.
It is not defined.
Reason:
Division by ‘0’ is not allowed, hence \(\frac{1}{0}\) is indeterminate.

Question 2.
What can you say about cot 0° = \(\frac{1}{\tan 0^{\circ}}\). Is it defined? Why?    (Page No. 281)
Is it defined? Why?
Answer:
tan 0° = 0
cot 0° = \(\frac{1}{\tan 0^{\circ}}\) = \(\frac{1}{0}\) = undefined.
Reason:
Division by ‘0’ is not allowed, hence \(\frac{1}{0}\) is indeterminate.

Question 3.
sec 0° = 1. Why?      (Page No. 281)
Answer:
sec 0° = \(\frac{1}{\cos 0^{\circ}}\) [∵ cos 0° = 1]
= \(\frac{1}{1}\) = 1

Question 4.
What can you say about the values of sin A and cos A, as the value of angle A increases from 0° to 90°? (Observe the above table)
i) If A ≥ B, then sin A ≥ sin B. Is it true?
ii) If A ≥ B, then cos A ≥ cos B. Is it true? Discuss.      (Page No. 282)
Answer:
i) Given statement
“If A ≥ B, then sin A ≥ sin B”
Yes, this statement is true.
Because, it is clear from the table below that the sin A increases as A increases.

ii) Given statement
“If A ≥ B, then cos A ≥ cos B”
No, this statement is not true.
Because, it is clear from the table below that cos A decreases as A increases.

Think & Discuss

Question 1.
For which value of acute angle
(i) \(\frac{\cos \theta}{1-\sin \theta}\) + \(\frac{\cos \theta}{1+\sin \theta}\) = 4 is true?
For which value of 0° ≤ θ ≤ 90°, above equation is not defined?    (Page No. 285)
Answer:


⇒ cos θ = cos 60° [from trigonometric ratios table]
⇒ θ = 60°
Given statement is true for the acute angle i.e., θ = 60°.

Question 2.
Check and discuss the above relations in the case of angles between 0° and 90°, whether they hold for these angles or not? So,          (Page No. 286)
i) sin (90° – A) = cos A
ii) cos (90° – A) = sin A
iii) tan (90° – A) = cot A and
iv) cot (90° – A) = tan A
v) sec (90° – A) = cosc A
vi) cosec (90° – A) = sec A
Answer:
Let A = 30°
i) sin (90° – A) = cos A
⇒ sin (90° – 30°) = cos 30°
⇒ sin 60° = cos 30° = \(\frac{\sqrt{3}}{2}\)

ii) cos (90° – A) = sin A
⇒ cos (90° – 30°) = sin 30°
⇒ cos 60° = sin 30° = \(\frac{1}{2}\)

iii) tan (90° – A) = cot A
⇒ tan (90° – 30°) = cot 30°
⇒ tan 60° = cot 30° = √3

iv) cot (90° – A) = tan A
⇒ cot (90° – 30°) = tan 30°
⇒ cot 60° = tan 30° = \(\frac{1}{\sqrt{3}}\)

v) sec (90° – A) = cosec A
⇒ sec (90° – 30°) = cosec 30°
⇒ sec 60° = cosec 30° = 2

vi) cosec (90° – A) = sec A
⇒ cosec (90° – 30°) = sec 30°
⇒ cosec 60° = sec 30° = \(\frac{2}{\sqrt{3}}\)

So, the above relations hold for all the angles between 0° and 90°.

Do this

(Page No. 290)

Question 1.
i) If sin A = \(\frac{15}{17}\) then find cos A.
Answer:
Given sin A = \(\frac{15}{17}\)
cos A = \(\sqrt{1-\sin ^{2} A}\) [From Identity -I]

ii) If tan x = \(\frac{5}{12}\), then find sec x. (AS j)
Answer:
Given tan x = \(\frac{5}{12}\)
We know that sec² x – tan² x = 1
sec² x = 1 + tan² x

iii) If cosec θ = \(\frac{25}{7}\), then find cot θ.
Answer:
Given cosec θ = \(\frac{25}{7}\)
We know that cosec² θ – cot² θ = 1
cot² θ = cosec² θ – 1

Try This

(Page No. 290)

Question 1.
Evaluate the following and justify your answer.

i) \(\frac{\sin ^{2} 15^{\circ}+\sin ^{2} 75^{\circ}}{\cos ^{2} 36^{\circ}+\cos ^{2} 54^{\circ}}\)
Answer:
Given \(\frac{\sin ^{2} 15^{\circ}+\sin ^{2} 75^{\circ}}{\cos ^{2} 36^{\circ}+\cos ^{2} 54^{\circ}}\)

[∵ sin (90° – θ) = cos θ; cos (90° – θ) = sin θ]
= \(\frac{1}{1}\) = 1 [By sin² θ + cos² θ = 1]

ii) sin 5° cos 85° + cos 5° sin 85°
Answer:
Given sin 5° cos 85° + cos 5° sin 85°
= sin 5° . cos (90° – 5°) + cos 5° . sin (90° – 5°)
= sin 5° . sin 5° + cos 5° . cos 5°
[∵ sin (90° – θ) = cos θ; cos (90° – θ) = sin θ]
= sin² 5° + cos² 5°
= 1 [∵ sin² θ + cos² θ = 1]

iii) sec 16° cosec 74° – cot 74° tan 16°.
Answer:
Given sec 16° cosec 74° – cot 74° tan 16°
= sec 16° . cosec (90° – 16°) – cot (90° – 16°) . tan 16°
= sec 16°. sec 16° – tan 16° . tan 16° [∵ cosec (90° – θ) = sec θ; cot (90° – θ) — tan θ]
= sec² 16° – tan² 16°
= 1 [∵ sec² θ – tan² θ = 1]

Think & Discuss

(Page No. 290)

Question 1.
Are these identities true for 0° ≤ A ≤ 90°? If not for which values of A they are true?
i) sec² A – tan² A = 1
Answer:
Given identity is sec² A – tan² A = 1
Let A = 0°
L.H.S. = sec² 0° – tan² 0°
= 1 – 0 = 1 = R.H.S.
Let A = 90°
tan A and sec A are not defined.
So it is true.
∴ For all given values of ‘A’ such that 0° ≤ A ≤ 90° this trigonometric identity is true.

ii) cosec² A – cot² A = 1
Answer:
Given identity is cosec² A – cot² A = 1
Let A = 0°
cosec A and cot A are not defined for A = 0°.
Therefore identity is true for A = 0°.
Let A = 90°
cosec A = cosec 90° = 1
cot A = cot 90° = 0
L.H.S. = l² – 0² = 1 – 0 = 1 = R.H.S.
∴ This identity is true for all values of A, such that 0° ≤ A ≤ 90°.

AP State Syllabus SSC 10th Class Maths Solutions 10th Lesson Mensuration InText Questions

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Maths Textbook Solutions Chapter 10 Mensuration InText Questions and Answers.

10th Class Maths 10th Lesson Mensuration InText Questions and Answers

Try this

(Page No. 245)

Question 1.
Consider the following situations. In each find out whether you need volume or area and why?
i) Quantity of water inside a bottle.
ii) Canvas needed for making a tent.
iii) Number of bags inside the lorry.
iv) Gas filled in a cylinder.
v) Number of match sticks that can be put in the match box.
Answer:
i) Volume: 3-d shape
ii) Area: L.S.A. / T.S.A.
iii) Volume: 3-d shape
iv) Volume: 3-d shape
v) Volume: 3-d shape

Question 2.
Write 5 more such examples and ask your friends to choose what they need?
Answer:
Student’s Activity.

Question 3.
Break the pictures in the previous figure into solids of known shapes.    (Page No. 246)
Answer:

Question 4.
Think of 5 more objects around you that can be seen as a combination of shapes. Name the shapes that combined to make them.    (Page No. 246)
Answer:
Student’s Activity.

Try this

Question 1.
Use known solid shapes and make as many objects (by combining more than two) as possible that you come across in your daily life.
[Hint: Use clay, or balls, pipes, paper cones, boxes like cube, cuboid etc]      (Page No. 252)
Answer:
Student’s Activity.

Think & Discuss

Question 1.
A sphere is inscribed in a cylinder. Is the surface of the sphere equal to the curved surface of the cylinder? If yes, explain how.      (Page No. 252)

Answer:
Yes, the surface area of the sphere is equal to the curved surface area of the cylinder.
Let the radius of the “cylinder be ‘r’ and its height ‘h’.
Then radius of sphere = r.
Then curved surface area of cylinder = 2πrh = 2πr (r + r)
[∵ height = diameter of the sphere = diameter of the cylinder = 2r]
= 2πr (2r) = 4πr²
And surface area of the sphere = 4πr²
∴ C.S.A. of cylinder = Surface area of sphere.

Try This

(Page No. 257)

Question 1.
If the diameter of the cross – section of a wire is decreased by 5%, by what percentage should the length be increased so that the volume remains the same ?
Answer:
Let the radius of wire = r
(if diameter = 2r)
and length of wire = h = l (say)
then volume of wire = πr²l₁ = v₁ ….(1)
Now the diameter after decreasing 5%

then radius of wire after decreasing
= \(\frac{190r}{100}\) × \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{95r}{100}\)
and let the length of wire = (l₂)

So it length is increased by 24.22%. Its volume remains same.

Question 2.
Surface area of a sphere and cube are equal. Then find the ratio of their volumes.
Answer:
Let a cube with side ‘a’.
Then its surface area = 6a²
By problem, surface area of the sphere = 4πr²
Surface area of the cube = 6a²

Do This

(Page No. 263)

Question 1.
A copper rod of diameter 1 cm. and length 8 cm; is drawn into a wire of length 18 m of uniform thickness. Find the thickness of the wire.
Answer:
Volume of the copper rod (cylinder)
= πr²h
= \(\frac{22}{7}\) × \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{2}\) × 8
= \(\frac{44}{7}\) m²
If V is the radius of the wire, then its volume = πr²h
∴ The volume of rod is equal to the volume of the wire. We have

∴ Thickness = d = 2 × 0.03 ≃ 0.06 cm.

Question 2.
Pravali house has a water tank in the shape of a cylinder on the roof. This is filled by pumping water from a sump (an underground tank) which is in the shape of a cuboid. The sump has dimensions 1.57 m × 1.44 m × 9.5 cm. The water tank has radius 60 cm. and height 95 cm. Find the height of the water left in the sump after the water tank has been completely filled with water from the sump which had been full of water. Compare the capacity of the tank with that of the sump, (π = 3.14)
Answer:
Volume of the water in the sump = 1.57 × 1.44 × 0.95 [∵ V = lbh]
= 2.14776 m³ = 2147760 cm³
Volume of the tank on the roof = πr²h
= 3.14 × 60 × 60 × 95
= 1073880 cm³
∴ Volume of the water left in the sump after filling the tank
= 2147760 – 1073880 = 1073880 cm³
Let the height of the water in the tank be h.
∴ 157 × l44h = 1073880
h = \(\frac{1073880}{157 \times 144}\) = 47.5 cm.
∴ Ratio of the volume of the sump and tank = 2147760 : 1073880 = 2 : 1
∴ Sump can hold two times the water that can be hold in the tank.

Think & Discuss

(Page No. 262)

Question 1.
Which barrel shown in the below figure can hold more water? Discuss with your friends.

Answer:
r₁ = \(\frac{1}{2}\) = 0.5 cm; h₁ = 4 cm
Volume of the 1st barrel = πr²h
= \(\frac{22}{7}\) × 0.5 × 0.5 × 4 = 3.142 cm³
r₂ = \(\frac{4}{2}\) = 2 cm
∴ h = 1 cm
Volume of the 2nd barrel
V = πr²h = \(\frac{22}{7}\) × 2 × 2 × 1 = 12.57 cm³
Hence the volume of the 2nd barrel is more than the first barrel.

AP State Syllabus SSC 10th Class Maths Solutions 9th Lesson Tangents and Secants to a Circle InText Questions

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Maths Textbook Solutions Chapter 9 Tangents and Secants to a Circle InText Questions and Answers.

10th Class Maths 9th Lesson Tangents and Secants to a Circle InText Questions and Answers

Do this

Question 1.
Draw a circle with any radius. Draw four tangents at different points. How many tangents can you draw to this circle?    (Page No. 226)
Answer:

Let ‘O’ be the centre of the circle with radius OA.
l, m, n, p and q be the tangents to the circles at A, B, C, D and E. We can draw a tangent at each point on the circle, i.e., infinitely many tangents can be drawn to a circle.

Question 2.
How many tangents you can draw to circle from a point away from it?    (Page No. 226)
Answer:

We can draw only two tangents from an exterior point.

Question 3.
In the below figure which are tangents to the given circles?      (Page No. 226)

Answer:
P and M are the tangents to the given circles.

Question 4.
Draw a circle and a secant PQ of the circle on a paper as shown below. Draw various lines parallel to the secant on both sides of it. What happens to the length of chord coming closer and closer to the centre of the circle?      (Page No. 227)

Answer:

The length of the chord increases as it comes closer to the centre of the circle.

Question 5.
What is the longest chord?        (Page No. 227)
Answer:
Diameter is the longest of all chords.

Question 6.
How many tangents can you draw to a circle, which are parallel to each other?    (Page No. 227)
Answer:
Only one tangent can be drawn parallel to a given tangent.
To a circle, we can draw infinitely many pairs of parallel tangents.

Try this

(Page No. 228)

How can you prove the converse of the above theorem.
Question 1.
“If a line in the plane of a circle is perpendicular to the radius at its end point on the circle, then the line is tangent to the circle”.
Answer:
Given: Circle with centre ‘O’, a point A on the circle and the line AT perpendicular to OA.
R.T.P: AT is a tangent to the circle at A.
Construction:

Suppose AT is not a tangent then AT produced either way if necessary, will meet the circle again. Let it do so at P, join OP.
Proof: Since OA = OP (radii)
∴ ∠OAP = ∠OPA But ∠OPA = 90°
∴ Two angles of a triangle are right angles which is impossible.
∴ Our supposition is false.
∴ Hence AT is a tangent.

We can find some more results using the above theorem.
i) Since there can be only one perpendicular OP at the point P, it follows that one and only one tangent can be drawn to a circle at a given point on the circumference.
ii) Since there can be only one perpendicular to XY at the point P, it follows that the perpendicular to a tangent at its point of contact passes through the centre.

Question 2.
How can you draw the tangent to a circle at a given point when the centre of the circle is not known?    (Page No. 229)
Answer:

Steps of Construction:

1. Take a point P and draw a chord PR through P.
2. Construct ∠PRQ and measure it.
3. Construct ∠QPX at P equal to ∠PRQ.
4. Extend PX on other side. XY is the required tangent at P.

Note: Angle between a tangent and chord is equal to angle in the alternate segment.

Hint: Draw equal angles ∠QPX and ∠PRQ. Explain the construction.
Answer:

Steps of construction:

1. Draw any two chords AB and AC in the given circle.
2. Draw the perpendicular bisectors to AB and AC, they meet at the centre of the circle.
3. Tet O be the centre, join OP.
4. Draw a perpendicular to OP at P and extend it on either sides which forms a tangent to the circle at ‘P’.

Try this

Question 1.
Use Pythagoras theorem and write proof of above theorem “the lengths of tangents drawn from an external point to a circle are equal.”      (Page No. 231)
Answer:
Given: Two tangents PA and PB to a circle with centre O, from an exterior point P.
R.T.P: PA = PB

Proof: In △OAP; ∠OAP = 90°
∴ AP² = OP² – OA²
[∵ Square of the hypotenuse is equal to the sum of squares on the other two sides – Pythagoras theorem]
[∵ OA = OB, radii of the same circle]
= BP² [∵ In AOBP; OB² + BP² = OP²
⇒ BP² – OP² – OB²]
⇒ AP² – BP²
⇒ PA – PB Hence proved.

Question 2.
Draw a pair of radii OA and OB such that ∠BOA = 120°. Draw the bisector of ∠BOA and draw lines perpendiculars to OA and OB at A and B. These lines meet on the bisector of ∠BOA at a point which is the external point and the perpendicular lines are the required tangents. Construct and justify.    (Page No. 235)
Answer:

Justification:
OA ⊥ PA
OB ⊥ PB
Also in △OAP, △OBP
OA = OB
∠OAP = ∠OBP
OP – OP
∴ △OAP ≅ △OBP
∴ PA = PB. [Q.E.D.]

Do this

Question 1.
Shankar made the following pictures also with washbasin.

What shapes can they be broken into that we can find area easily?    (Page No. 237)
Answer:

Question 2.
Make some more pictures and think of the shapes they can be divided into different parts.      (Page No. 237)
Answer:

Question 3.
Find the area of sector, whose radius is 7 cm. with the given angles.    (Page No. 239)
i) 60° ii) 30° iii) 72° iv) 90° v) 120°
Answer:

Question 4.
The length of the minute hand of a clock is 14 cm. Find the area swept by the minute hand in 10 minutes.    (Page No. 239)
Answer:
Angle made by minute hand in 1 m = \(\frac{360^{\circ}}{60}\) = 6°
Angle made by minute hand in 10m = 10 × 6 = 60°
The area swept by minute hand is in the shape of a sector with radius r = 14 cm and angle x = 60°

Area swept by the minute hand in 10 minutes = 102.66 cm².

Try this

Question 1.
How can you find the area of major segment using area of minor segment?    (Page No. 239)
Answer:

Area of the major segment = Area of the circle – Area of the minor segment.

AP State Syllabus SSC 10th Class Maths Solutions 8th Lesson Similar Triangles InText Questions

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Maths Textbook Solutions Chapter 8 Similar Triangles InText Questions and Answers.

10th Class Maths 8th Lesson Similar Triangles InText Questions and Answers

Do these

(Page No. 194)

Question 1.
Fill in the blanks with similar/not similar.
i) All squares are ………. (similar)
ii) All equilateral triangles are ………. (similar)
iii) All isosceles triangles are ………. (similar)
iv) Two polygons with same number of sides are ………, if their corresponding angles are equal and corresponding sides are equal. (similar)
v) Reduced and enlarged photographs of an object are ………. (similar)
vi) Rhombus and squares are ……… to each other. (not similar)

Question 2.
Write True / False for the following statements.
i) Any two similar figures are congruent.
Answer:
False
ii) Any two congruent figures are similar.
Answer:
True
iii) Two polygons are similar if their corresponding angles are equal.
Answer:
False

Question 3.
Give two different examples of pair of
i) Similar figures
ii) Non-similar figures
Answer:
i) Similar figures:
a) Any two circles
b) Any two squares
c) Any two equilateral triangles
ii) Non-similar figures:
a) A square and a rhombus
b) A square and a rectangle

Question 4.
What value(s) of x will make DE || AB, in the given figure?  (Page No. 200)
AD = 8x + 9, CD = x + 3,
BE = 3x + 4, CE = x.

Answer:
Given : In AABC, DE // AB AD = 8x + 9, CD = x + 3,
BE = 3x + 4, CE = x
By Basic proportionality theorem,
If DE // AB then we should have
\(\frac{\mathrm{CD}}{\mathrm{DA}}\) = \(\frac{\mathrm{CE}}{\mathrm{EB}}\)
\(\frac{x+3}{8x+9}\) = \(\frac{x}{3x+4}\)
⇒ (x + 3) (3x + 4) = x (8x + 9)
⇒ x (3x + 4) + 3 (3x + 4) – 8x² + 9x
⇒ 3x² + 4x + 9x + 12 = 8x² + 9x
⇒ 8x² + 9x – 3x² – 4x – 9x -12 = 0
⇒ 5x² – 4x – 12 = 0
⇒ 5x² – 10x + 6x – 12 = 0
⇒ 5x (x – 2) + 6 (x – 2) = 0
⇒ (5x + 6) (x – 2) = 0
⇒ 5x + 6 = 0 or x – 2 = 0
⇒ x = \(\frac{-6}{5}\) or x = 2;
x cannot be negative.
∴ The value x = 2 will make DE // AB.

Question 5.
In △ABC, DE || BC. AD = x, DB = x – 2, AE = x + 2 and EC = x – 1. Find the value of x.    (Page No. 200)

Answer:
Given: In △ABC, DE // BC
∴ By Basic proportionality theorem, we have
\(\frac{\mathrm{AD}}{\mathrm{DB}}\) = \(\frac{\mathrm{AE}}{\mathrm{EC}}\)
\(\frac{\mathrm{x}}{\mathrm{x}-2}\) = \(\frac{x+2}{x-1}\)
⇒ x (x – 1) = (x + 2) (x – 2)
⇒ x² – x = x² – 4
⇒ -x = -4
∴ x = 4

Try This

Question 1.
E and F are points on the sides PQ and PR respectively of △PQR. For each of the following, state whether EF || QR or not?      (Page No. 197)
i) PE = 3.9 cm, EQ = 3 cm,
PF = 3.6 cm and FR = 2.4 cm.
Answer:

Here
\(\frac{\mathrm{PE}}{\mathrm{EQ}}\) = \(\frac{3.9}{3}\) = \(\frac{1.3}{1}\)
\(\frac{\mathrm{PF}}{\mathrm{FR}}\) = \(\frac{3.6}{2.4}\) = \(\frac{3}{2}\)
\(\frac{\mathrm{PE}}{\mathrm{EQ}}\) ≠ \(\frac{\mathrm{PF}}{\mathrm{FR}}\)
Hence, EF is not parallel to QR.

ii) PE = 4 cm, QE = 4.5 cm,
Answer:
Here
\(\frac{\mathrm{PE}}{\mathrm{EQ}}\) = \(\frac{4}{4.5}\) = \(\frac{8}{9}\)
\(\frac{\mathrm{PF}}{\mathrm{RF}}\) = \(\frac{8}{9}\)
\(\frac{\mathrm{PE}}{\mathrm{EQ}}\) = \(\frac{\mathrm{PF}}{\mathrm{RF}}\)
∴ EF // QR
Hence, EF is parallel to QR.

iii) PQ = 1.28 cm, PR = 2.56 cm, PE = 1.8 cm and PF = 3.6 cm.
Answer:

Given: PQ = 1.28 cm, PE = 1.8 cm
⇒ EQ = PE – PQ = 1.8 – 1.28
⇒ EQ = 0.52 cm
Also, PR = 2.56 cm, PE = 3.6 cm, FR = PF – PR = 3.6 cm – 2.56 cm
FR = 1.04 cm

∴ EF // QR (By converse of Basic proportionality theorem)
Hence, EF is parallel to QR.

Question 2.
In the following figures DE || BC.    (Page No. 198)
i) Find EC.

Answer:
\(\frac{\mathrm{AD}}{\mathrm{DB}}\) = \(\frac{AE}{EC}\)
⇒ \(\frac{1.5}{3}\) = \(\frac{1}{EC}\)
∴ EC = \(\frac{3}{1.5}\) = 2 cm

ii) Find AD.

Answer:

Think & Discuss

Question 1.
Can you give some more examples from your daily life where scale factor is used?    (Page No. 192)
Answer:
Scale factor is used in drawing maps, designing machines and in sculpture, etc.

Question 2.
Can you say that a square and a rhombus are similar? Discuss with your friends.Write why the conditions are not sufficient.       (Page No. 193)
Answer:
A square □ ABCD and a rhombus ▱ PQRS are not similar.
Though the ratio of their corresponding sides are equal, the corresponding angles are not equal.

but ∠A ≠ ∠P; ∠B ≠ ∠Q
∠C ≠ ∠R; ∠D ≠ ∠S

Try This

(Page No. 207)

Question 1.
Are the triangles similar ? If so, name the criterion of similarity. Write the similarity relation in symbolic form.
i)

!! ∠G = ∠I alt. int. angles for the ∠F = ∠K parallel lines GF // KI
Answer:
∠FHG = ∠IHK (Vertically opp. angle)
∴ ∠GHF and ∠IKH are similar by AAA similarity rule.
△GHF ~ △IKH.

ii)

Answer:
\(\frac{PQ}{LM}\) = \(\frac{6}{3}\) = 2;
\(\frac{QR}{MN}\) = \(\frac{10}{4}\) = 2.5;
\(\frac{PQ}{LM}\) ≠ \(\frac{QR}{MN}\)
△PQR and △LMN are not similar.
△PQR ~ △LMN

iii)

Answer:
∠A = ∠A (Common)
\(\frac{AB}{AX}\) = \(\frac{5}{3}\); \(\frac{AC}{AY}\) = \(\frac{5}{3}\)
∴ △ABC and △AXY are similar by SAS similarity condition.
△ABC ~ △AXY.

iv)

Answer:

∴ △ABC and △APJ are not similar.

v)

Answer:
∠A = ∠B = 90°
∠AOQ = ∠POB (∵ Vertically opposite angles)
∠Q = ∠P (alternate interior angles)
∴ △AOQ and △BOP are similar by AAA criterion.
△AOQ ~ △BOP.

vi)

Answer:
△ABC and △QPR are similar by AAA similarity condition.
△ABC ~ △QPR.

vii)

Answer:
∠A = ∠P
\(\frac{AB}{PQ}\) = \(\frac{2}{5}\); \(\frac{AC}{PR}\) = \(\frac{3}{6}\) = \(\frac{1}{2}\)
∴ \(\frac{AB}{PQ}\) ≠ \(\frac{AC}{PR}\)
Hence not similar.

viii)

Answer:
\(\frac{AB}{PQ}\) = \(\frac{6}{2.5}\); \(\frac{AC}{PR}\) = \(\frac{10}{5}\)
∴ △ABC and △PQR are not similar.

Question 2.
Explain why the triangles are similar and then find the value of x.
i)

Answer:
Given: In △PQR and △LTS
∠Q = ∠T; ∠R = ∠S = 90°
∴ ∠P = ∠T
(by angle sum property of triangles)
Hence, △PQR ~ △LTS [∵ AAA]

ii)

Answer:
Given: In △ABC and △PQC
∠B = ∠Q
[∵ ∠PQC = 180°- 110° = 70° – linear pair of angles]
∠C = ∠C [∵ Common]
∠A = ∠P [∵ Angle Sum property of triangles]
△ABC ~ △PQC by AAA similarity condition.
Then the ratio of their corresponding sides are equal.

iii)

Answer:
Given: In △ABC and △ECD
∠A = ∠E
∠ACB = ∠ECD [∵ Vertically opposite]
∴ ∠B = ∠D [∵ angle sum property]
∴ △ABC ~ △EDC

iv)

Answer:
Given: In △RAB and △RST
∠R = ∠R (common)
∠A = ∠S and ∠B = ∠T
[∵ Pair of corresponding angles for AB // ST]
∴ △RAB ~ △RST [∵ AAA similarity]

v)

Answer:
Given: In △PQR and △PMN
∠P = ∠P [∵ Common]
∠Q = ∠M [∵ Pair of corresponding angles for MN // QR]
∠R = ∠N
△PQR ~ △PMN [∵ AAA similarity]

[From the figure, PR = 4 + x]
⇒ 3 × 4 = 4 + x
⇒ x = 12 – 4 = 8

vi)

Answer:
Given: In △XYZ and △XBA,
∠X = ∠X [∵ Common]
∠B = ∠Y [∵ Pair of corresponding ∠A = ∠Z angles for AB // ZY]
∴ △XYZ ~ △XBA [∵ AAA similarity]

[From the figure, XZ = 7.5 + x]
\(\frac{3}{2}\) = \(\frac{7.5+\mathrm{x}}{\mathrm{x}}\)
3x = 15 + 2x;
3x – 2x = 15
x = 15

vii)

Answer:
Given: With the given conditions, we can’t find the value of x.
Note: If it is given that ∠A = ∠E then
we can say that △ABC ~ △EDC by AAA rule

viii)

Answer:
In △ABC and △BEC
∠ABC = ∠CEB (given)
∠C = ∠C (Common angle)
∴ △ABC ~ △BEC
(A.A. Criterion similarity)

Think & Discuss

(Page No. 203)

Question 1.
Discuss with your friends that in what way similarity of triangles is dif¬ferent from similarity of other polygons?
Answer:
In two triangles if the corresponding angles are equal then they are similar, whereas in two polygons if the corre-sponding angles are equal, they may not be similar, i.e., In triangles,
(Pairs of corresponding angles are equal) ⇔ (Ratio of corresponding sides are equal).
But this is not so with respect to polygons.

Do This

Question 1.
In △ACB, ∠C = 90° and CD ⊥ AB. Prove that \(\frac{\mathrm{BC}^{2}}{\mathrm{AC}^{2}}\) = \(\frac{BD}{AD}\).    (Page No. 218)

Answer:
Proof: △ADC and △CDB are similar.

[Ratio of areas of similar triangles is equal to the ratio of squares of their corresponding sides.]
From (1) and (2),
\(\frac{BD}{AD}\) = \(\frac{\mathrm{BC}^{2}}{\mathrm{AC}^{2}}\) (Q.E.D.)

Question 2.
A ladder 15 m long reaches a window which is 9 m above the ground on one side of a street. Keeping its foot at the same point, the ladder is turned to other side of the street to reach a window 12 m high. Find the width of the street.    (Page No. 218)
Answer:

Let A and D be the windows on the either sides of the street.
From Pythagoras theorem,
AC² = AB² + BC²
15² = 9² + BC²
BC² = 225 – 81
BC = √144 = 12 ….. (1)
Also, CD² = DE² + CE²
15² = 12² + CE²
CE² = 225 – 144
CE = √81 = 9
∴ BE = BC + CE = 12 + 9 = 21
Width of the street = 21 m.

Question 3.
In the given figure if AD ⊥ BC, prove that AB² + CD² = BD² + AC².    (Page No. 219)

Answer:
Given: In △ABC, AD ⊥ BC.
R.T.P: AB² + CD² = BD² + AC²
Proof: △ABD is a right angled triangle
AB² – BD² = AD² ……. (1)
△ACD is a right angle triangle
AC² – CD² = AD²
From (1) and (2)
AB² – BD² = AC² – CD²
AB² + CD² = BD² + AC²

Think & Discuss

Question 1.
For a right angled triangle with integer sides atleast one of its measurements must be an even number. Why? Discuss this with your friends and teachers.    (Page No. 215)
Answer:

Let l, m, n are integer sides of a right
angled triangle.
then l² – m² + n²
⇒ n = l² – m² = (l + m) (l – m)
Now
Case I: Both l, m are even the (l + m) is even then (l + m) (l – m) is also even. So ‘n’ is even. Here all are even.
Case II: Both l, m are odd then (l + m) and (l – m) become even. Then the product of even numbers is even so ‘n’ is even.
Here only ‘n’ is even.
Case III: If we consider l is even, m is’ odd then ‘n’ will be odd. So here T is even. We observe in all above three cases at least one of l, m, n is even; Hence proved.

AP State Syllabus SSC 10th Class Maths Solutions 7th Lesson Coordinate Geometry InText Questions

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Maths Textbook Solutions Chapter 7 Coordinate Geometry InText Questions and Answers.

10th Class Maths 7th Lesson Coordinate Geometry InText Questions and Answers

Do these

Question 1.
From the figure write coordinates of the points A, B, C, D, E, F, G, H.          (Page No. 159)
Answer:
Given: Knight is at the origin (0, 0).

Therefore, A (- 1, 2), B (1, 2), C (2, 1), D (2, – 1), E (1, – 2), F (-1, -2), G (-2, -1) and H (-2, 1).

Question 2.
Find the distance covered by the Knight in each of its 8 moves i.e., find the distance of A, B, C, D, E, F, G and H from the origin.    (Page No. 159)
Answer:
Origin (0, 0).
Points A, B, C, D, E, F, G and H.
Distance of any point P(x, y) from the

Question 3.
What is the distance between two points H and C? And also find the distance between two points A and B.        (Page No. 159)
Answer:
Given: H (- 2, 1), C (2, 1), A (- 1, 2), B (1, 2).
Distance between any two points P(x₁, y₁) and Q(x₂, y₂) is
\(\overline{\mathrm{PQ}}\) = \(\sqrt{\left(x_{2}-x_{1}\right)^{2}+\left(y_{2}-y_{1}\right)^{2}}\)
∴ Distance between H and C is HC
= \(\sqrt{[2-(-2)]^{2}+(1-1)^{2}}\)
= \(\sqrt{4^{2}+(0)^{2}}\)
= \(\sqrt{16}\)
= 4 units
Distance between A and B is
AB = = \(\sqrt{[1-(-1)]^{2}+(2-2)^{2}}\)
= \(\sqrt{2^{2}+0^{2}}\)
= \(\sqrt{4+0}\)
= 2 units
[!! H, C are points on a line parallel to X – axis.
∴ HC = |x₂ – x₁| = |2 – (- 2)| = 4 Similarly,
AB = |x₂ – x₁| = |-1-1| = 2 ]

Question 4.
Where do these following points lie (-4, 0), (2, 0), (6, 0), (-8, 0) on coordinate plane?    (Page No. 160)
Answer:
Given points are (- 4, 0), (2, 0), (6, 0), (- 8, 0).
All these points have their y-coordinates = 0
∴ These points lie on X-axis.

Question 5.
What is the distance between points (- 4,0) and (6, 0) on coordinate plane?    (Page No. 160)
Answer:
Given points = (- 4, 0) and (6, 0).
These two points lie on the X – axis.
∴ Distance between them = |x₂ – x₁| = |16 – (-4)| = 16 + 41 = 10 units.

Question 6.
Find the distance between the following pairs of points:    (Page No. 162)
i) (3, 8), (6, 8).
Answer:
Given points = A (3, 8) and B (6, 8)
These two points lie on the line parallel to X – axis.
Distance between A (3, 8) and B (6, 8) = |x₂ – x₁|
= |6 – 3| = 3 units.

ii) (-4, -3), (-8, -3).
Answer:
Given points = A (- 4, – 3) and B (- 8, – 3)
These two points lie on the line parallel to X – axis.
∴ Distance between A (- 4, – 3) and B (- 8, – 3) = |x₂ – x₁|
= |-8 – (-4)|
= |-8 + 4|
= |-4| = 4 units.

iii) (3, 4), (3, 8).
Answer:
Given points = A (3, 4) and B (3, 8) These two points lie on the line parallel to Y – axis.
∴ Distance between A (3, 4) and B (3, 8)= |y₂ – y₁|
= |8 – 4| = 4 units.

iv) (-5, -8), (-5, -12).
Answer:
Given points = A (-5, -8) and B (-5, -12)
These two points lie on the line parallel to Y – axis.
∴ Distance between A (-5, -8) and B (-5, -12) = |y₂ – y₁|
= |-12 – (-8)|
= |-12 + 8|
= |-4| = 4 units.

Question 7.
Find the distance between the following points.    (Page No. 162)
i) A = (2, 0) and B(0, 4)
Answer:
Given points = A (2, 0) and B (0, 4)

ii) P(0, 5) and Q(12, 0).
Answer:
Given points = P (0, 5) and Q (12, 0)

Question 8.
Find the distance between the following pair of points.    (Page No. 164)
i) (7, 8) and (- 2, 3)
Answer:
Given points = (7, 8) and (- 2, 3)
Distance formula

ii) (- 8, 6) and (2, 0)
Answer:
Given points = (- 8, 6) and (2, 0).
Distance formula

Try these

Question 1.
Where do these following points lie – (0, -3), (0, -8), (0, 6), (0, 4) on coordinate plane?    (Page No. 161)
Answer:
As the x – coordinate of all these points is zero, all points lie on Y – axis.

Question 2.
What is the distance between (0, -3), (0, -8) and justify that the distance between two points on Y – axis is |y₂ – y₁| on coordinate plane?    (Page No. 161)
Answer:
As the given two points lie on Y-axis, distance between them is
|y₂ – y₁| = |-3 + 8| = |5| = 5 units.
Let (0, y₁) and (0, y₂) be any two points on Y-axis, then distance between them

[∵ distance can’t be negative]

Question 3.
Find the distance between points ‘O’(origin) and ‘A’ (7, 4).    (Page No. 162)
Answer:
Given: Origin and a point (7, 4).
Distance of a point (x, y) from the origin is \(\sqrt{x^{2}+y^{2}}\)
= \(\sqrt{7^{2}+4^{2}}\) = \(\sqrt{49+16}\) = √65 units.

Question 4.
Find the distance between A(1, -3) and B(-4, 4) and rounded to two decimals.      (Page No. 164)
Answer:

Think & Discuss

Question 1.
How will you find the distance between two points in which x or y coordinates are same but not zero?  (Page No. 161)
Answer:
Let the points be A(2, 3), B(2, 5).
Here the x-coordinates are same, then the distance between the points A and B is |y₂ – y₁| = |5 – 3| = 2 units.
If the points are P (4, 3), Q (- 8, 3),
here the y-coordinates are same. In such a case, the distance is given by |x₂ – x₁| = |-8-4| = |-12|
= 12 units.
i.e.,

Question 2.
Ramu says the distance of a point P(x, y) from the origin O(0, 0) is \(\sqrt{x^{2}+y^{2}}\). Do you agree with Ramu or not? Why?    (Page No. 163)
Answer:
Yes. The distance between O(0, 0) and
P(x, y) is \(\sqrt{(x-0)^{2}+(y-0)^{2}}\)
= \(\sqrt{x^{2}+y^{2}}\)

Question 3.
Ramu also writes the distance formula as AB = \(\sqrt{\left(x_{2}-x_{1}\right)^{2}+\left(y_{2}-y_{1}\right)^{2}}\). Why?    (Page No. 163)
Answer:
(x₁ – x₂)² is same as (x₂ – x₁)²
and (y₁ – y₂)² is same as (y₂ – y₁)²

Question 4.
Sridhar calculated the distance between T(5, 2) and R(-4, -1) to the nearest tenth is 9.5 units. Now you find the distance between P (4, 1) and Q (-5, -2). Do you get the same answer that Sridhar got? Why?    (Page No. 164)
Answer:
Given points (4, 1), (-5, -2)

We got the same answer.
∵ (x)² = (-x)²
(x₁ – x₂)² = (x₂ – x₁)² or
The given points (4, 1) and (-4, -1) are images to each other and (5, 2), (-5, -2) are also images to each other.

Do these

Question 1.
Find the point which divides the line segment joining the points (3, 5) and (8, 10) internally in the ratio 2 : 3.  (Page No. 171)
Answer:
Let P (x, y) be the required point then, P (x, y) =

∴ P (x, y) = (5, 7)

Question 2.
Find the midpoint of the line segment joining the points (2, 7) and (12, -7).  (Page No. 171)
Answer:
Midpoint of the line joining the points (x₁, y₁) and (x₂, y₂) is

Question 3.
Find the centroid of the triangle whose vertices are (-4, 6), (2, -2) and (2, 5) respectively.    (Page No. 173)
Answer:
Given points: (- 4, 6), (2, – 2) and (2,-5).
The coordinates of the centroid


∴ the centroid is (0, 3)

Question 4.
Find the trisectional points of line joining (2, 6) and (-4, 8).  (Page No. 175)
Answer:
A (2, 6) and B (- 4, 8) be the given points.
Let P, Q divide the line joining of \(\overline{\mathrm{AB}}\) in the ratio 1 : 2 and 2 : 1.
Section formula (x, y)

For P(x, y) the ratio is 1 : 2.
P(x,y).

For Q (x, y) the ratio is 2 : 1.
Q (x, y)

∴ The points of trisection are \(\left(0, \frac{20}{3}\right)\) and \(\left(-2, \frac{22}{3}\right)\).

Question 5.
Find the trisectional points of line joining (-3, -5) and (-6, -8).  (Page No. 175)
Answer:
Given: A (- 3, – 5) and B (- 6, 8).
Let P and Q be the points of trisection of \(\overline{\mathrm{AB}}\), then P divides \(\overline{\mathrm{AB}}\) in the ratio 1 : 2.

Q (x, y) divides \(\overline{\mathrm{AB}}\) in the ratio 2 : 1
Q (x, y)
∴ The points of trisection are P (-4, -6) and Q (-5, -7).

Try these

(Page No. 172)

Let A(4,2), B(6, 5) and C(l, 4) be the vertices of △ABC.

Question 1.
The median from A meets BC at D. Find the coordinates of the point D.
Answer:
D is the midpoint of BC

Question 2.
Find the coordinates of the point P on AD such that AP : PD = 2 : 1.      (Page No. 172)
Answer:
P is a point on AD which divides AD in the ratio 2 : 1
∴ P(x,y)

Midpoint of the line joining the points (x₁, y₁) and (x₂, y₂) is

Question 3.
Find the points which divide the line segment BE in the ratio 2 : 1 and also that divide the line segment CF in the ratio 2 : 1.    (Page No. 172)
Answer:
Given: B (6, 5), E\(\left(\frac{5}{2}, 3\right)\)
Let it be P(x, y) =

Similarly, let P divide C(1, 4) and F\(\left(5, \frac{7}{2}\right)\) in the ratio 2:1.

Question 4.
What do you observe? Justify the point that divides each median in the ratio 2 : 1 is the centriod of a triangle.    (Page No. 172)
Answer:
From the above problems, we conclude that the point ‘P’ divides each median in the ratio 2:1.
i.e., the three medians are concurrent at P, which is called the centroid.
A centriod divides each median in the ratio 2 : 1.

Question 5.
The points (2, 3) (x, y) (3, -2) are the vertices of a triangle. If the centroid of this triangle is origin then find (x, y).   (Page No. 173)
Answer:
Given vertices of triangle are (2, 3) (x, y) (3, -2)
now formula for centroid

∴ 5 + x = 0 and 1 + y = 0
⇒ x = -5 and y = -1
∴ (x, y) = (-5, -1)

Think & Discuss

(Page No. 174)

Question 1.
The line joining points A(6, 9) and B(-6, -9) are given.
a. In which ratio does origin divide \(\overline{\mathrm{AB}}\)? And what it is called for \(\overline{\mathrm{AB}}\)?
Answer:
Given : A (6, 9), B (-6, -9)
Let origin O(0, 0) divides \(\overline{\mathrm{AB}}\) in the ratio k : 1 internally.
[By section formula]

The ratio is 1 : 1.
Here the origin bisects \(\overline{\mathrm{AB}}\).
∴ Origin is called the midpoint of \(\overline{\mathrm{AB}}\).

b. In which ratio does the point P(2, 3) divide \(\overline{\mathrm{AB}}\)?
Answer:
Given: A (6, 9), B (-6, -9) and P (2, 3) divide \(\overline{\mathrm{AB}}\) internally in the ratio say k : 1. [By section formula]
Then P (2, 3) =

⇒ 2k + 2 = -6k + 6 and 3k + 3 = -9k + 9
⇒ 8k = 6 – 2 and 3k + 9k = 9 – 3
⇒ k = \(\frac{4}{8}\) and 12k = 6
⇒ k = \(\frac{1}{2}\) and k = \(\frac{6}{12}\)
⇒ k = \(\frac{1}{2}\)
∴ The ratio (k : 1) = \(\left(\frac{1}{2}: 1\right)\) = 2 : 1

c. In which ratio does the point Q(-2, -3) divide \(\overline{\mathrm{AB}}\)?
Answer:
Let Q divide \(\overline{\mathrm{AB}}\) in the ratio say k : 1 internally, then

[By section formula]

⇒ 6k + 6 = -2k-2 and -9k + 9 = -3k-3
⇒ -6k + 2k = -2-6 and -9k + 3k = -3-9
⇒ -4k = -8 and -6k = -12
⇒ k = \(\frac{-8}{-4}\) = 2 and k = \(\frac{-12}{-6}\) = 2
∴ The ratio is k : 1 = 2 : 1

d. Into how many equal parts is \(\overline{\mathrm{AB}}\) divided by P and Q?
Answer:
Since P, Q divide \(\overline{\mathrm{AB}}\) in the ratio 1 : 2 and 2 : 1, \(\overline{\mathrm{AB}}\) is divided into three equal parts by P and Q.

e. What do we call P and Q for \(\overline{\mathrm{AB}}\)?
Answer:
P and Q are the points of trisection of \(\overline{\mathrm{AB}}\).

Do these

Question 1.
Find the area of the triangle whose vertices are
(5, 2) (3,-5) and (-5,-1).  (Page No. 180)
Answer:
Given: The vertices of the triangle are (5, 2), (3, -5) and (-5, -1).
Area of the triangle

Question 2.
(6, -6), (3, -7) and (3, 3).    (Page No. 180)
Answer:
Given: The vertices of a*triangle are (6, -6), (3, -7) and (3, 3).
Area of a triangle

Question 3.
Verify whether the following points are collinear or not.  (Page No. 182)
i) (1, -1), (4, 1), (-2, -3).
Answer:
Given: Three points (1, -1), (4, 1), (-2, -3).
Area of the triangle

As the area of the triangle is ‘O’, the three points are collinear.

ii) (1, -1), (2, 3), (2, 0).
Answer:
Given points are (1, -1), (2, 3), (2, 0).

Area of the triangle formed by the given three points is

△ ≠ 0.
Hence the points are not collinear.

iii) (1, -6), (3, -4), (4, -3).
Answer:
The given points are (1, -6), (3, -4), (4, -3).
Area of a triangle

Area of the triangle formed by the given three points is

As △ = 0, the points are collinear.

Question 4.
Find the area of the triangle whose lengths of sides are 15 m, 17 m, 21 m. (use Heron’s Formula)  (Page No. 183)
Answer:
Given: The sides of a triangle
a = 15 m; b = 17 m and c = 21 m.

Note: As the ‘height’ is not given we can’t verify the above answer by A = \(\frac{1}{2}\)bh

Question 5.
Find the area of the triangle formed by the points (0, 0), (4, 0), (4, 3) by using Heron’s formula.  (Page No. 183)
Answer:
The given points are O (0, 0), A (4, 0) and B (4, 3).
Then the sides

Heron’s formula

Verification:
If the sides are 3, 4 and 5 units, clearly the triangle is a right triangle.

Try these

Question 1.
Take a point A on X-axis and B on Y-axis and find area of the triangle AOB. Discuss with your friends what did they do.      (Page No. 178)
Answer:

[∴ Axes are perpendicular to each other]
Consider the points A(5, 0) and B(0, 6).
△AOB = \(\frac{1}{2}\) × base × height
= \(\frac{1}{2}\) × 6 × 5 = 15 sq. units.
Area of a triangle A (x, 0), O (0, 0) and
B (0, y) is \(\frac{1}{2}\)xy.

Question 2.
Find the area of the square formed by (0, -1), (2, 1), (0, 3) and (-2, 1) taken in order are as vertices.    (Page No. 178)
Answer:

Let A (0, -1), B (2, 1), C (0, 3) and D (- 2, 1) are the vertices of a square.
Area of the square ABCD = side²
= AB²
But, AB = \(\sqrt{\left(x_{2}-x_{1}\right)^{2}+\left(y_{2}-y_{1}\right)^{2}}\)
= \(\sqrt{(2-0)^{2}+(1+1)^{2}}\)
= \(\sqrt{2^{2}+2^{2}}\)
= \(\sqrt{4+4}\)
= √8
Area of square = √8 × √8
= 8 sq. units.

Think & Discuss

Question 1.
Let A(x₁, y₁), B(x₂, y₂), C(x₃, y₃). Then find the area of the following triangles in a plane. And discuss with your friends in groups about the area of that triangle.    (Page No. 178)

Answer:
i) Given △AOB where A(x₁, y₁), B(x₂, y₂) and C(x₃, y₃)

But we know that the origin O is (0, 0) which is given as C.
\(\overline{\mathrm{CB}}\) = x₂ – x₃ = x₂ – 0 = x₂
\(\overline{\mathrm{AB}}\) = y₁ – y₂ = y₁ – 0 = y₁
∴ Area of △ABC = \(\frac{1}{2}\) × base × height
= \(\frac{1}{2}\)x₂y₁

ii)

A(x₁, y₁) = (x₁, y₁)
B(x₂, y₂) = (0, y₂)
C(x₃, y₃) = (0, 0)
∴ Area of △ABC = \(\frac{1}{2}\) × base × height
= \(\frac{1}{2}\) × y₂ × x₁
= \(\frac{1}{2}|\)x₁y₂| sq. units.

iii)

∴ AB = x₁ – x₂
BC = y₂ – y₃
A(x₁, y₁) = (-x₁, y₁)
B(x₂, y₂) = (x₂, y₂)
C(x₃, y₃) = (x₃, -y₃)
∴ Area of △ABC

iv)

AB = (y₂ – y₁)
BC = (x₁ – x₃)
A(x₁, y₁) = (x₁, y₁)
B(x₂, y₂) = (x₁, y₂)
C(x₃, y₃) = (x₃, y₂)
∴ Area of △ABC = \(\frac{1}{2}\) × base × height

Question 2.
Find the area of the triangle formed by the following points    (Page No. 181)
i) (2, 0), (1, 2), (1, 6)
Answer:
Take the third point as (-1, 6).

ii) (3, 1), (5, 0), (1, 2)
Answer:

iii) (-1.5, 3), (6, 2), (-3, 4)
Answer:
Take the second point as (6, -2)

Question 3.
What do you observe?          (Page No. 181)
Answer:
We observe that the area formed by above all triangles is zero.

Question 4.
Plot these points on three different graphs. What do you observe?      (Page No. 181)
Answer:

We observe that the points are collinear.

Question 5.
Can we have a triangle having area zero square units area?    (Page No. 181)
Answer:
No.

Question 6.
What does it mean?      (Page No. 181)
Answer:
If the area of the triangle formed by any three points is zero, it means the points are collinear.

Do these

Question 1.
Plot these points on the coordinate axis and join them:
Which gives a straight line? Which is not? Why?    (Page No. 185)
i) A(1, 2), B(-3, 4), C(7, -1)
Answer:
Points ABC gives a straight line.

ii) P(3, -5), Q(5, -1), R(2, 1), S(1, 2)
Answer:
Points PQRS doesn’t give a straight line.

Question 2.
Find the slope of \(\overleftrightarrow{\mathbf{A B}}\) with the given end points,      (Page No. 188)
i) A(4, -6), B(7, 2)
Answer:

ii) A(8, -4), B(-4, 8)
Answer:

iii) A(-2, -5), B(l, -7)
Answer:

Try these

(Page No. 188)

Question 1.
Find the slope of AB with the points lying on
i) A(2, 1), B(2, 6)
Answer:

Question 2.
A(-4, 2), B(-4, -2)
Answer:

Question 3.
A(-2, 8), B(-2, -2)
Answer:

Question 4.
Justify that the line AB line segment formed by given points is parallel to Y-axis. What can you say about their slope? Why?
Answer:
In the above problem, all points are of the form (K, y) where K is a fixed number and y is a variable.
∴ All lines in the above problem are parallel to Y – axis. Slope of lines parallel to y – axis are not defined.

Think & Discuss

Question 1.
Does y = x + 7 represent a straight line? Draw the line on the coordinate plane. At which point does this line intersect Y – axis?
How much angle does it make with X – axis? Discuss with your friends.        (Page No. 185)
Answer:
Yes. y = x + 7 represents a straight line.

Angle made by y = x + 7 with X-axis is 45°. (∵ (0, 7) and (- 7, 0) are equidistant from the origin and hence the triangle formed is right isosceles triangle.)

Question 2.
Find the slope AB with the points lying on A(3, 2), B(- 8, 2). When the line AB parallel to X-axis? Why? Think and discuss with your friends in groups.      (Page No. 188)
Answer:
Given : A (3, 2), B (-8, 2)

Yes. The line is parallel to X-axis as the points are of the form (x₁, K), (x₂, K)

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Hindi Textbook Solutions उपवाचक Chapter 4 अनोखा उपाय Textbook Questions and Answers.

AP State Syllabus SSC 10th Class Hindi Solutions उपवाचक Chapter 4 अनोखा उपाय

10th Class Hindi उपवाचक Chapter 4 अनोखा उपाय Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
राजा कुमारवर्मा के राज्य में अकाल की स्थिति क्यों उत्पन्न हुई होगी?
उत्तर:
अकाल की स्थिति तो प्रकृति से संबंधित अंश है। अकाल की स्थिति का कारण वर्षा की कमी है। यदि वर्षा की कमी हो या वर्षा बराबर नहीं हो तो अकाल की स्थिति उत्पन्न होगी। इसी कारण राजा कुमारवर्मा के राज्य में अकाल की स्थिति उत्पन्न हुई होगी।

प्रश्न 2.
अकाल की समस्या के निवारण के लिए राजा ने क्या-क्या उपाय सोचे होंगे?
उत्तर:
राजा कुमार वर्मा ने अकाल की समस्या के निवारण के लिए कई बुद्धिमानों और विद्वानों को बुलवाया होगा। राजभंडार का अनाज प्रजा में बाँट दिया होगा। अडोस – पडोस के राज्यों से अनाज़ उधार लिये होंगे। सभी तरह से खुशहाल किसी राज्य के राजा से, वहाँ के शासन नियमों के पता प्राप्त करने भेंट किये होंगे।

प्रश्न 3.
राजा कुमारवर्मा की जगह पर यदि तुम होते तो अकाल की समस्या से कैसे जूझते?
उत्तर:
राजा कुमारवर्मा की जगह पर यदि मैं होता तो अकाल की समस्या से इस प्रकार जूडता :

• राज्य के धान्यागार में से धान लेकर सबको बाँट दूँ।
• अडोस – पडोस के राज्यों के राजाओं से धन – धान्य आदि उदार लेकर जनता में बाँट दूँ।
• नीतिशास्त्र, धर्मशास्त्र आदि को पढ़कर समस्या को हल करने का प्रयत्न करूँ।
• नीति कोविद, धर्मकोविद, ज्योतिष्य कोविदों को बुलाकर उनसे अकाल के कारणों के बारे में चर्चा करता।
• वेदों में लिखा गया है कि यज्ञ यागादि कार्य करने से अकाल की स्थिति दूर होगी। – इस कथन के अनुसार मैं यज्ञ यागादि कार्यक्रम करता।
• शास्त्र, सांकेतिक वैज्ञानिकता की सहायता से मेघ मदन कार्यक्रम करता।

अनोखा उपाय Summary in English

Once there was a king named Kumara Varma who ruled over the kingdom Harithanagar. He was a good administrator. During his reign, his kingdom flourished well and the people lived happily.

Once a severe famine broke out in the kingdom. The harvests in the kingdom dried up. The ponds, as well as the lakes, dried up. Even the two perennial rivers in the kingdom became small gutters.

There was no fodder for the cattle. Many formers started selling their cattle at cheaper prices. In such a situation the king distributed the grain in the treasury to the people. He borrowed the grain from the neighbouring kingdoms. Yet, he couldn’t find a solution.

“All the neighbouring kingdoms are green and prosperous. The people in those kingdoms are leading a comfortable and happy life. Why all this is happening in my kingdom? What is the reason for it? How can I solve this problem?” – These questions role in the King’s heart. He was deeply moved to see the plight of the kingdom.

He held a meeting with the learned, the scholars, and the geniuses in the kingdom and asked them to find out a solution for the problem.

They advised : “Your Magesty! please visit the best ever kingdom and meet the king there. Know the legislative policies of the administration followed in that kingdom. Take up the reforms in administrative methods existed here, based on them. Through this, the conditions of the kindgom will be set right.”

The King Kumara Varma liked this suggestion. Immediately he decided to meet Satya Sinh, the king of his neighbouring kingdom. He sent a message by his servants to Satya Sinh revealing that the people in his kingdom were facing difficulties due to server famine conditions. He wanted to visit thier kingdom to know the policies adopted there and to seek an advice to solve the problem.

Invited by him, Kumara Varma visited the kingdom of Satya Sinh and received a royal welcome. Kumara Varma was amazed to see that kingdom. The water bodies on the four sides and the rivers appeared to the full. The fields were green with harvests. The groves were full of flowers and fruits. He was overjoyed to see the pleasant atmosphere prevailed there.

He said to Satya Sinh, “Friend! Your kingdom is not less than a paradise. You are following good methods unknown to me. It is the reason why your people are living happily. I too want my people to live contentedly. Please advise me concerning good governance.”

Satya Sinh replied, “O king! Don’t implore me. A person who committed a mistake has no right to give guidance to others. I will relate an incident to you. Once I was wandering in the garden accompanied by my bodyguards. At the very moment, I had to meet my royal mother on an urgent matter. I ordered my bodyguards to stay there until I come. Later I forget about them. The following day it rained heavily. Suddenly I remembered them and went to the garden. They got drenched fully and were still waiting for me. As it was my fault, I have no right to give you advice. Hence, forgive me.” Kumara Varma was astounded to hear his words.

Then he met the royal mother and said that he needed a guiding hand in respect of good governance.

She said, “Son! To be frank, I too am faulty. Once my son presented his wife with a beautiful jewel. I was greedy for it. It’s not good on the part of a royal mother to have greed for jewels. I’m not deserved as I committed such a mistake”.

Kumara Varma later met royal preceptor and sought his advice regarding good governance.

Then the royal preceptor said, “O King ! Forgive me. I’m not deserved for it. Once a scholar came to our kingdom from a faraway country and wanted to visit our king. I had to tell the king that he was a great scholar, as there was no time to test his erudition. The king relied on my words and presented him with many gifts. Later I came to know that he was not such an erudite and he was a common scholar. Because of my sloth, I could not guide our king in a proper way. Hence, I’m not deserved”.

The king Kumara Varma sank in thoughts. He learnt a lesson from these three incidents that one should not commit even a small mistake. If one committed any mistake, one should rectify it. He followed this lesson. Within no time his kingdom achieved progress and the people lived happily ever after.

This story was extracted from ‘Bangaru Kundelu’ written by a renowned Telugu writer late Sri Ravuri Bhradwaja who won Jnanpith Award for the year 2012. Sri Syed Mateen Ahmed translated this story into Hindi.

अनोखा उपाय Summary in Telugu

చాలా సంవత్సరాల క్రితం నాటి మాట. ఒక రాజ్యం ఉండేది. దాని పేరు హరిత నగరం. హరిత నగరం రాజుగారు కుమారవర్మ. అతడు మంచి పరిపాలకుడు. కుమార వర్మ పరిపాలనా కాలంలో రాజ్యం పచ్చగా ఉంది. కానీ ఒకసారి రాజ్యం మొత్తం పంటలు ఎండిపోయాయి. చెరువులు – కుంటలు ఎండిపోయాయి. కేవలం రెండే రెండు జీవనదులు మిగిలిపోయాయి. అవి కూడా చిన్న – చిన్న కాలువల్లా తయారయ్యాయి.

రాజ్యంలో పశువులకు మేత దొరకడం కూడా చాలా కష్టంగా ఉంది. చాలా మంది రైతులు తమ పశువులను చౌక ధరలకు అమ్మివేయడం ప్రారంభించారు. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో రాజభండాగారంలోని ధాన్యాన్ని రాజుగారు ప్రజలకు పంచి పెట్టడం ఆరంభించిరి. ఇరుగు – పొరుగు రాజ్యాల నుండి ధాన్యాన్ని అప్పుగా తీసుకోవడం ప్రారంభించిరి. కానీ రాజుగారికి భవిష్యత్తుపై దిగులు బాధిస్తోంది. రాజుగారు ఉత్పన్నమైన ఈ పరిస్థితులను గురించి గంభీరంగా ఆలోచించసాగిరి. కానీ దీనికి పరిష్కారం లభించలేదు. “ఇరుగు-పొరుగు రాజ్యాలన్నీ పచ్చగా ఉన్నాయి. అక్కడి ప్రజలంతా సుఖంగా ఉన్నారు. కానీ మన రాజ్యంలోనే ఇలా ఎందుకు జరుగుతున్నది? దీనికి కారణం ఏమిటి? ఈ సమస్యను ఎలా పరిష్కరించడం?” – అని రాజుగారి మనస్సులో ఎన్నో ప్రశ్నలు ఉదయిస్తున్నాయి.

రాజుగారు కుమారవర్మ ఈ సమస్యను పరిష్కరించుటకు, బుద్ధిమంతులను, విద్వాంసులను, పరిస్థితులను క్షుణ్ణంగా అర్థం చేసుకుని జవాబు చెప్పగల మేధావులను పిలిపించారు.

వారి చర్చలో కొంత మంది బుద్ధిమంతులు “ఓ మహారాజా, తప్పులు చాలా రకాలుగా ఉంటాయి. కొన్ని తప్పులు సరళంగానే గుర్తించబడతాయి, కొన్ని తప్పులను గుర్తించలేం! – అని చెప్పిరి. కొంత మంది “ఓ రాజా! కొన్ని తప్పుల (పొరపాట్లు) కు సంకేతాలు ఉంటాయి. మరికొన్ని తప్పులకు సంకేతాలు ఉండవు అని చెప్పిరి.

కొంత మంది విద్వాంసులు- ఓ ప్రభూ! కొన్ని తప్పులు (పొరపాట్లు) సంస్కరణల రూపంలో ఏర్పడతాయి. మరికొన్ని సంస్కరణలే తప్పులుగా మారతాయి. ఇలాంటిదే ఏదో తెలిసీ – తెలియని విషయం దాగి ఉండవచ్చు. అందువలననే ఈ రోజున మన రాజ్యంలో ఇలాంటి పరిస్థితి ఏర్పడినది” అని చెప్పిరి.

అప్పుడు రాజుగారు కుమారవర్మ “అలా అయితే మీరే చెప్పండి. ఇప్పుడు నన్ను ఏమి చేయమంటారు?” అని వారిని అడిగెను.

అందరూ తర్జన – భర్జన చేసి రాజుగారికి ఈ సలహా ఇచ్చి – “అన్ని విధాలా సుభిక్షితంగా ఉన్న రాజ్యంలోని రాజుగారిని కలవండి. అక్కడి పరిపాలనా నియమాలను తెలుసుకోండి. వాటి ఆధారంగా ఇక్కడి పరిపాలనా విధానాలలో మార్పులు (సంస్కరణలు) తీసుకురండి. దీని ద్వారా రాజ్యంలోని పరిస్థితులు చక్కబడతాయి”.

రాజుగారైన కుమారవర్మకు ఈ సలహా చాలా బాగా నచ్చింది. ఆయన వెంటనే తన పొరుగు రాజ్యపు రాజుగారైన సత్యసింహను కలవడానికి నిర్ణయించుకుని తన సేవకుల ద్వారా ఆ రాజుగారికి సందేశం ఈ విధంగా పంపెను“రాజాధిరాజు, మహారాజు అయిన సత్యసింహనకు సాదర నమస్కారములు. మా రాజ్యంలో కరువు కాటకాలతో ప్రజలు ఇబ్బందులు పడుతున్నారు. ఈ సమస్యను పరిష్కరించుటకు మీ ఉచిత సలహా మరియు మీ శాసన నియమాలను తెలుసుకొనుటకు మేము మీ రాజ్యం దర్శించాలని కోరుకుంటున్నాము. మీరు నా కోరికను మన్నిస్తారని ఆశిస్తున్నాను.”

దానికి ప్రత్యుత్తరంగా మహారాజు సత్యసింహ్ తన సందేశం ఈ విధంగా పంపెను. “మీరు – నేను ఇరుగు-పొరుగు రాజులం. ఏదేని ఒక సమస్య విషయంలో ఒకరినొకరు పరస్పరం సహాయం చేసుకోవడం మన కర్తవ్యం. మా రాజ్యానికి మీకు సాదర స్వాగతం. మీరు మా ఆత్మీయ ఆదరణీయ అతిథులు. అతిథి రూపంలో మిమ్ములను సత్కరించు సౌభాగ్యం మాకు కల్గుచున్నందులకు, మేము మీకు కృతజ్ఞులం.”

ఈ ప్రత్యుత్తరం చదవగానే రాజుగారైన కుమారవర్మకు తన రాజ్యానికి సంబంధించిన కరువు కాటకాల సమస్యకు పరిష్కారం కొంతవరకు దొరికినట్లు భావించిరి. అయినప్పటికీ రాజుగారు పొరుగున ఉన్న రాజ్యాన్ని సందర్శించి ఆ రాజును కలుచుట కోరుకొనెను.

చూస్తూ చూస్తుండగానే ఆ రోజు రానే వచ్చింది. రాజుగారైన కుమారవర్మకు పొరుగు రాజ్యం నుండి భవ్యమైన స్వాగతం లభించినది. రాజ్యాన్ని చూసి రాజుగారు ఆశ్చర్యచకితులైరి. నాలుగువైపులా జలాశయాలు నిండుగా ఉన్నవి. నదులన్నీ నిండుగా ఉన్నవి. కాలువలు ప్రవహిస్తూ ఉన్నవి. చల్లని గాలులు వీస్తూ ఉన్నవి. పంట పొలాలన్నీ పచ్చని పైరు పంటలతో నిండుగా ఉన్నాయి. పూల సుగంధం అంతటా వ్యాపిస్తోంది. తోటలన్నీ పండ్లు – పూలతో నిండుగా ఉన్నాయి. వీటన్నిటినీ చూడగానే రాజుగారి మనస్సు అవధులు లేని సంతోషంతో నిండిపోయినది.

మహారాజు కుమారవర్మ మహారాజుగారైన సత్యసింహను కలిసిరి. “మిత్రమా, మీ రాజ్యం ఏ స్వర్గానికి తక్కువ లేదు. నాకు తెలియని శాసన నియమాలను మీరు పాటించుచున్నట్లు ఉన్నారు అని నాకు అన్పించుచున్నది. అందువలననే మీ ప్రజలందరూ సుఖంగా ఉన్నారు. నేను కూడా మా దేశ ప్రజలను సుఖంగా చూడదలచుచున్నాను. దయచేసి మీరు నాకు సుపరిపాలన హితోపదేశం చేయండి”- అని కుమారవర్మ, సత్యసింహను కోరిరి.

మహారాజుగారైన సత్యసింహలవారు మొదట తిరస్కరించిరి. కానీ రాజుగారైన కుమారవర్మగారి ప్రార్థన మీదట ఆయన ఈ విధంగా బదులిచ్చిరి ” లేదు మహారాజా, నన్ను అభ్యర్థించవద్దు. నేను దోషిని. దోషి అయిన వానికి హితోపదేశం చేసే హక్కు లేదు. నేను మీకు ఒక సంఘటన వినిపిస్తాను. నేను ఒకసారి నా అంగరక్షకునితో ఇదే విధంగా తోటలో విహరిస్తూ ఉన్నాను. అప్పుడే నేను రాజమాతతో అత్యవసర విషయమై మాట్లాడుటకు వెళ్ళవలసి వచ్చినది. నేను తిరిగి వచ్చేవరకు అంగరక్షకులను అక్కడే నిలబడి ఉండమని ఆదేశించితిని. రాజమాతతో మాట్లాడుతూ- మాట్లాడుతుండగా రాత్రి అయిపోయినది. అక్కడే నేను భోజనం చేసి నిద్రించితిని. మరుసటి రోజు ఉదయం లేచి చూడగా బాగా వర్షం కురియుచున్నది. నేను తోటలోకి వెళ్ళి చూడగా అంగరక్షకులు అక్కడే నిలబడి తడచిపోతూ ఉండడం గమనించితిని.

నేను మాటల్లో అంగరక్షకులను మరచిపోయినంతగా నిమగ్నమైయున్నాను. వాళ్ళను వెళ్ళిపొమ్మని కూడా చెప్పలేనంతగా మాటల్లో మునిగిపోతిని. ఇది నేను చేసిన తప్పు. అందువలన అలా తప్పు చేసిన రాజుకు హితోపదేశం చేయు హక్కు లేదు. నన్ను క్షమించండి.”

రాజుగారైన కుమారవర్మ మహారాజు సత్యసింహ్ చెప్పిన విషయాన్ని సంఘటనను) పూర్తి ధ్యాసతో విన్నారు. రాజమాత గారే తనకు హితోపదేశం చేయగలరని అనుకుని ఆయన రాజమాత దర్శనం చేసుకొని వారిని హితోపదేశం చేయవలసినదిగా కోరిరి.

“కుమారా! నిజం చెప్పవలెనన్న నేను కూడా దోషినే. ఒకసారి నా కుమారుడు తన భార్యకు ఒక అందమైన నగ తయారుచేయించి ఇచ్చెను. నా మనస్సులో ఆ నగ పట్ల దురాశ కలిగినది. నేను నా కుమారుడిని లేదా నా కోడల్ని ఆ నగ ఇమ్మని అడిగినట్లయితే వారెప్పటికీ కాదనరు. ఒక రాజమాతకు నగల పట్ల వ్యా మోహం ఉండడం తప్పు. వేరొకరి వస్తువు పట్ల దురాశ కలగడం తప్పు. అలాంటి తప్పు చేసిన నేను నీకు హితోపదేశం చేసేంత యోగ్యురాలిని కాను”అని రాజుగారైన కుమారవర్మతో రాజమాత చెప్పినది. (రాజా సత్యసింహ గారి తల్లి.)

రాజుగారైన కుమారవర్మ ఆశ్చర్యచకితులైరి. తదుపరి రాజగురువును కలిసి తనకు హితోపదేశం చేయవలసినదిగా కోరిరి.

అప్పుడు రాజగురువుగారు ఇట్లు అనిరి – “మహారాజా నన్ను క్షమించండి. నేను దీనికి యోగ్యుడను కాను. ఒకసారి సుదూర దేశం నుండి ఒక పండితుడు విచ్చేసెను. ఆయన రాజ దర్శనాన్ని కోరెను. అతని పాండిత్యాన్ని పరీక్షించే సమయం లేకపోవడం వల్ల నేను రాజుగారతో అతడు చాలా గొప్ప పండితుడు అని చెప్పాను. రాజుగారు నా పై అంతులేని నమ్మకాన్ని ఉంచుతారు. ఆయన పండితునికి కుప్పలు – తెప్పలుగా బహుమతి ఇచ్చి పంపారు. ముందు ముందు నాకు ఆ పండితునికి అంత పాండిత్యం లేదని సాధారణ పండితుడు మాత్రమేనని తెలిసినది. నా సోమరితనం వల్ల నేను రాజుగారికి తగిన మార్గదర్శకత్వం చేయలేకపోయాను. అలాంటి తప్పు చేసిన నేను నీకు హితోపదేశం చేయగల యోగ్యుడను కాను.”

కుమారవర్మగారు చాలా ఆలోచనలో మునిగిరి. ఈ మూడు సంఘటనల ఆధారంగా తను చిన్న – చిన్న తప్పులు కూడా చేయరాదన్న గుణపాఠం నేర్చుకొనిరి. ఏదైనా తప్పు జరిగితే దానిని సరిదిద్దవలెనని అనుకొనెను. రాజుగారు ఈ గుణపాఠాన్ని పాటించిరి. కొద్దిరోజుల్లోనే తన రాజ్యం తిరిగి సస్యశ్యామలమైనది. సుఖసంతోషాలతో నిండిపోయినది.

(2012 సంవత్సరమునకు జ్ఞానపీఠ పురస్కారాన్ని పొందిన స్వర్గీయ శ్రీ రావూరి భరద్వాజ గారు తెలుగులోని ఒక గొప్ప ప్రసిద్ది చెందిన రచయిత. ప్రస్తుత ఈ కథ ఆయన రచించిన బంగారు కుందేలులో నుండి గ్రహించబడినది. దీనిని శ్రీ సయ్యద్ మతీన్ అహ్మద్ గారు హిందీలోనికి అనువదించిరి.)

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Hindi Textbook Solutions उपवाचक Chapter 3 अपने स्कूल को एक उपहार Textbook Questions and Answers.

AP State Syllabus SSC 10th Class Hindi Solutions उपवाचक Chapter 3 अपने स्कूल को एक उपहार

10th Class Hindi उपवाचक Chapter 3 अपने स्कूल को एक उपहार Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
राजू को उसका पुराना स्कूल कैसा लगता था?
उत्तर:
राजू अपने पुराने स्कूल में वह एक मेधावी छात्र रहा था। पुराने स्कूल में उसके बहुत सारे मित्र थे और सभी अध्यापक भी उसे पसंद किया करते थे। जब भी कोई कठिनाई होती तो राजू सबसे पहले उसकी मदद के लिए पहुँच जाता। उसकी टाँगें बहुत दुर्बल थीं, इस कारण उसे खेलने में रुचि न थी। जब भी उनके स्कूल में मैच होता, राजू अपने साथियों को खेलते हुए देखता और जोर – शोर से उनका उत्साह बढ़ाता। राजू का विचार था कि यदि स्वर्ग में भी स्कूल हो तो वह भी उसके पुराने स्कूल से ज्यादा अच्छा तो नहीं हो सकता।

प्रश्न 2.
राजू के प्रति नये स्कूल के साथियों का व्यवहार कैसा था?
उत्तर:
राजू नये स्कूल में प्रेवश करते ही सभी बच्चे उसके टांगों की ओर संकेत करके हँस रहे थे, और उसका मजाक उडाते थे। कुछ ही क्षणों में पूरा मैदान और बरामदे कौतूहल से देखने और उसकी ओर इशारा करके हँसनेवालों से भर गये। स्कूल के अध्यापक भी पास से ऐसे गुजरे जैसे कुछ हो ही नहीं रहा है। अध्यापक के राजू से पूछने पर उसने बताया कि वह एक गाँव के स्कूल से आया है। यह सुनकर सभी छात्र बहुत हँसे। लेकिन मधुर स्वभाव वाले राजू को गुस्सा नहीं आया। अगले दिन, उससे और अगला दिन और फिर महीने का हर दिन उसके लिए ऐसा ही रहा। उसका कोई मित्र भी नहीं बन पाया था। आधी छुट्टी में जब बाकी सभी लडके खेलने जाते तो वह कक्षा में ही बैठा रहता। अब तक पूरा स्कूल जान गया था कि राजू एक ‘गंवार’ लडका है और उसे अपने गाँव के स्कूल का बडा ‘घमंड’ है।

प्रश्न 3.
राजू ने अपने स्कूल को किस तरह उपहार समर्पित किया?
उत्तर:
राजू बहुत मेधावी छात्र था। वह गाँव के स्कूल से शहर के स्कूल में पढ़ने के लिए आया था। वह जल्दी नहीं चल सकता था। सभी छात्र उसका बहुत मजाक उडाते थे | सभी छात्र जान गये थे कि राजू एक गंवार लडका है । आखिर राजू ने इस स्थिति से निबटने के लिए बड़ी चतुराई से एक योजना बनायी। इसलिए उसने घर पर अधिक रिश्रम किया। आखिर उसे नये स्कूल के समक्ष प्रमाणित करना था कि उसका पुराना गाँव का स्कूल कोई कम नहीं था। राजू अपनी पढ़ाई करता रहा। उसने परीक्षाएँ अच्छी तरह लिखीं। परिणाम निकलने के दिन पूरे आत्मविश्वास के साथ परीक्षा – फल देखने गया। फिर वह कक्षा में प्रथम आया था। प्रथम आने पर वह इतना प्रसन्न कभी नहीं हुआ था, क्योंकि अब उसने अपने स्कूल को सुंदर और समुचित उपहार समर्पित किया है।

अपने स्कूल को एक उपहार Summary in English

Raju was an intelligent student. He was a child prodigy. He would always come first in the class. He was fond of reading story books. His favourite subjects were Hindi and English. He would read books concerning science subject also. So he became well – versed in science and history. As to mathematics, he was a magician. He would answer the problems even before the teacher wrote on the blackboard.

In old school he had many friends. Teachers too liked him very much. If anybody else was in difficulties, he would go first to help him/her. In that school nobody cared for his physical disability. His legs were lean and weak. His knees were not strong enough to bear his body for much time. Hence, he would not play any games. But he would watch his friends playing games and encourage them. Inspired by him, they would play the games with much enthusiasm.

He thought about his old school throughout the night and he wished that his new school too would be like the old one. He was of the opinion that his old school was greater than the heaven. At the time of his leaving the old school, his friends sank in sorrow. Even his teachers and the headmaster requested his father to leave him there. As his father got transferred, he had to join another school.

The following day he woke up early and donned his uniform. He looked at himself in the mirror and thought that his new school too would be good. He didn’t take tiffin properly. His parents understood the situation and did not compel him. His father took him to school by his vehicle and saw him off smilingly.

Raju would walk slowly while limping. The fellow students and everyday in the new school looked at his legs and made fun of him. The teachers also didn’t show any concern towards him.

Soon after the first period started, the teacher made Raju sit on the least row. Asked by the teacher, he introduced himself that he had come from a village school. On hearing that, the students as well as the teacher laughed at him. As he was a boy with composure, he controlled his anger. He felt the need of being bold. He thought that everything would be alright later. But this went on in every period. He was humiliated by the teachers and fellow students.

Raju wanted to prove that village schools are not less than those of town. That evening his parents asked him about the new school. But he kept quiet and gave a smile in reply. He even didn’t like to tell a lie.

In the classroom he was not given any chance to answer the questions asked by the teachers He could make friends with nobody. While the other students kept on playing in a recess during lunch time, he remained quiet in the classroom. Everyone thought that he was proud of his village school.

Finally, Raju made a plan to come out of this situation. He gave up raising his hand when the teachers asked questions. As a result ,the students and the teachers didn’t concentrate on him.

Raju wanted to get through the annual examinations with flying colours. So he worked hard. He wanted to prove that his old school was not a fools’ paradise.

Everybody in the school expected that he would fail. They jeered at him why they saw him with books. But he continued his preparation boldly and ardently. The examinations were over within a week. After the examinations, he left for his village.

Later, he returned to the town one day before the results day. The following day he, confidently went to school along with his father to know result. He stood first in his class. His father felt very happy. Raju’s joy knew no bounds. He never felt so much happy like that, earlier. Thus, he presented a good and proper gift to his old school.

अपने स्कूल को एक उपहार Summary in Telugu

తన పాత పాఠశాలలో అతడు ఒక మేధావి విద్యార్థి. గత 5 సంవత్సరాలుగా తను తన తరగతిలో అందరి కంటే ముందుండేవాడు. అతనికి కథల పుస్తకాలు చదవడం అంటే చాలా ఇష్టం. అందుకని అతనికి ఆంగ్ల భాష, హిందీ భాష బాగా ఇష్టం. అతనికి సాధారణ జ్ఞానానికి సంబంధించిన పుస్తకాలు కూడా చాలా ఇష్టం. అందువలన అతని విజ్ఞానశాస్త్రం మరియు చరిత్రకు సంబంధించిన విజ్ఞానం వికసించినది. అతడు లెక్కల విషయం (గణితశాస్త్రం) లో అయితే గణిత మాంత్రికుడే. ఉపాధ్యాయుడు నల్లబల్లపై ప్రశ్నలు వ్రాయడానికి పూర్వమే అతడు వాటికి సమాధానం చెప్పడానికి ధైర్యంతో చేతులెత్తేవాడు.

తనకు పాత పాఠశాలలో చాలా మంది మిత్రులు ఉన్నారు. ఉపాధ్యాయులు కూడా ఆ పిల్లవాణ్ణి ఇష్టపడేవారు. అతడు అందర్నీ సంతోషంగా కలుస్తూ “హలో” అని పలకరించేవాడు. ఎప్పుడయినా ఎవరైనా కష్టాలలో ఉంటే రాజు అందరికంటే ముందు తాను సహాయం చేయడానికి బయలుదేరేవాడు. తన పాత పాఠశాలలో ఎవ్వరూ కూడా తన బలహీనతను పట్టించుకునేవారు కాదు. అతని కాళ్ళు చాలా బలహీనంగా సన్నగా ఉండేవి. అతని మోకాళ్ళలో శక్తి లేదు. అధిక . సమయం తన కాళ్ళు తన శరీర భారాన్ని మోసేవికావు. అందువలన అతడు ఎక్కువ సమయం తన కాళ్ళపై నిలబడగలిగేవాడు కాదు. అందువలనే అతడు ఆటలు కూడా ఆడేవాడు కాదు. ఎప్పుడైనా తన పాఠశాలలో ఏవైనా ఆటల పోటీలు ఉంటే రాజు తన స్నేహితుల ఆటను చూస్తూ వారిని ఉత్సాహంగా ఉత్తేజపరిచేవాడు. తన స్నేహితులు ఆట ఓడిపోయేటట్లు – ఉంటే రాజు ప్రేరణతో వారిలో ఆశ సంచరించేది అంతే ఇంకేముంది నూతన స్పూర్తితో ఆట ఆడేవారు.

రాజు రాత్రంతా తన పాత పాఠశాలను గురించి ఆలోచిస్తూ తన నూతన పాఠశాల కూడా తన పాత పాఠశాల అంత మంచిదిగా ఉండాలని ప్రార్థించాడు. ఒకవేళ స్వర్గంలో కూడా పాఠశాల ఉండి ఉంటే అది కూడా తన పాత పాఠశాల కంటే మంచిగా ఉండదని రాజు అభిప్రాయం. తను పాఠశాల విడిచి వచ్చేటప్పుడు ఎంతమంది స్నేహితులు ఏడ్చారు? తన స్నేహితులు, ఉపాధ్యాయులు, అక్కడ దాకా ఎందుకు ప్రధానోపాధ్యాయులు కూడా తన తండ్రిగారితో అతడిని అక్కడే వదిలి వెళ్ళమని ప్రార్థించారు. కానీ వారెవరి మాటను పట్టించుకోలేదు. వాళ్ళ నాన్నగారు బదిలీ అయ్యిి. తన ఏకైక కుమారుణ్ణి అక్కడే వదిలి వెళ్ళాలనే విషయాన్ని వాళ్ళు ఆలోచించనే లేదు.

మరుసటి రోజు ప్రాతఃకాలాన్నే రాజు త్వరగా లేచి తన యూనిఫారంను ధరించాడు. అద్దంలో తనను తాను చూచుకుని సమదుస్తులైతే బాగానే ఉన్నాయి. పాఠశాల కూడా బాగానే ఉండి ఉంటుంది అని అనుకున్నాడు. అతడేమి టిఫిన్ కూడా సరిగా తినలేదు. అమ్మ-నాన్నలు అర్థం చేసుకుని అతనిపై ఎటువంటి వత్తిడి చేయలేదు. నాన్నగారు తనను బడి (పాఠశాల) గేటు వరకు తన బండిపై తీసుకువెళ్ళి వదిలి నవ్వుతూ వీడ్కోలు చెప్పారు.

రాజు నెమ్మది – నెమ్మదిగా (ఎందుకంటే అతడు వేగంగా నడవలేడు.) కుంటుకుంటూ నడుస్తున్నాడు. అతని మధురమైన నవ్వును గుర్రుగా చూస్తూ, అతని కాళ్ళవైపు సైగచేసి నవ్వుతూ అతనిని అవహేళన చేస్తున్నారు. అక్కడి జనం.

కొద్ది క్షణాలలోనే మైదానం అంతా, వరండా అంతా కుతూహలంతో తననే చూస్తూ అతనివైపు సైగ చేస్తూ నవ్వుకునే వారి సంఖ్య పెరిగిపోయింది. పాఠశాల ఉపాధ్యాయులు కూడా అక్కడేమీ జరగటం లేదన్నట్లు తన ముందుగానే వెళ్ళిపోసాగిరి.

మొదటి పీరియడ్ ప్రారంభం కాగానే ఉపాధ్యాయుడు రాజూని అందరికంటే వెనుక కూర్చోబెట్టెను. రాజూని తనను పరిచయం చేసుకొనమని చెప్పగా తను ఓ గ్రామ పాఠశాల నుండి వచ్చినట్లు చెప్పెను. అది విన్న ఉపాధ్యాయునితో సహా పిల్లలందరూ నవ్విరి. మధుర స్వభావం కల రాజు ఇంతకు ముందెన్నడూ కోపాన్ని ప్రదర్శించలేదు. అతడు స్వయంగా తనకు తాను ధైర్యంగా ఉండవలసిన అవసరాన్ని గుర్తించాడు. త్వరగానే అన్నీ సర్దుకుంటాయి అని అనుకున్నాడు. కాని పూర్తిగా రోజంతా ప్రతి పీరియడ్ లో ఇలాగే జరిగింది. ప్రతిసారి ఒక కొత్త ఉపాధ్యాయుడు రావడం, రాజును ప్రతిసారి అవమానించడం జరిగింది. రాజును, తన పాఠశాలను ఎగతాళి చేయడంలో వారు విజయాన్ని సాధించారా?

లేదు, రాజు వేరే మట్టితో తయారుచేయబడినవాడు. అతడు గ్రామ పాఠశాలలు పట్టణ పాఠశాలల కంటే తక్కువేమీ కాదని నిరూపించదలచాడు. ఆ రోజు సాయంత్రం రాజు తన అమ్మ-నాన్నలకు ఏమీ చెప్పలేదు. వాళ్ళు జిజ్ఞాసపూర్వకంగా అడుగుతున్న ప్రశ్నలకు జవాబులేమీ చెప్పకుండా నవ్వుతూ ఉండిపోయాడు. ఎందుకంటే తనకు అబద్దం చెప్పడం కూడా ‘ : ఇష్టం లేదు.

మరుసటి రోజు, దాని మరుసటి రోజు, తర్వాత నెలలోని ప్రతిరోజూ అతనికి ఇలానే ఉంది. అతడు తరగతి గదిలో చెయ్యి ఎత్తినా తనను ప్రశ్నలకు జవాబులు చెప్పే అవకాశం ఇవ్వలేదు. అతనికి ఎవ్వరూ స్నేహితులు కూడా ఏర్పడలేదు. భోజన విరామ సమయంలో మిగిలిన పిల్లలందరూ ఆడుకుంటుంటే తను మాత్రం తరగతి గదిలోనే కూర్చునేవాడు. ఇప్పటి వరకూ అందరికీ తెలిసింది ఏమిటంటే రాజు ఒక గ్రామీణ బాలుడని, అతనికి తన గ్రామ పాఠశాల అంటే చాలా గర్వమని.

ఆఖరికి రాజు ఈ స్థితి నుండి బయటపడడానికి తెలివిగా ఒక ప్రణాళిక సిద్ధం చేసుకున్నాడు. తరగతి గదిలో ఉపాధ్యాయులు ప్రశ్నలు అడిగినపుడు చేతులు ఎత్తడం మానేశాడు. తత్ఫలితంగా విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు అతనిపై దృష్టి పెట్టడం మానేసిరి. ఒక నెల తర్వాత వార్షిక పరీక్షలు ఉన్నవని రాజుకి తెలుసు. అందువలన రాజు ఇంటివద్ద ఎక్కువ పరిశ్రమ చేసెను. అతనికి తన కొత్త పాఠశాల ముందు తన పాత పాఠశాల (గ్రామ పాఠశాల) మూర్చుల స్వర్గం కాదని నిరూపించదలచాడు.

అందరూ రాజు తప్పుతాడని అనుకున్నారు. సమయం గడిచేకొలది విద్యార్థులందరూ చదువులో మునిగిపోయిరి. రాజు చేతిలో పుస్తకాలను చూసి వారు హేళనగా నవ్వుకొనసాగిరి. రాజు ఇప్పుడు చాలా ధైర్యంగా తన మనస్సులోనే నవ్వుకుంటూ చదువుకుంటూ ఉండెను. ఒక వారంలోనే పరీక్షలు అయిపోయినవి. రాజు రెండు వారాలు సెలవుపై తన
గ్రామం తిరిగి వెళ్ళెను. ఆ తరువాత పరీక్షా ఫలితాలు వస్తాయి.

పరీక్షా ఫలితాలు వెలువడే ముందురోజు రాజు తిరిగివచ్చెను. మరుసటి రోజు ఆత్మవిశ్వాసంతో తన తండ్రిగారితో పరీక్షా ఫలితాలను చూడటానికి వెళ్ళెను. ఒకసారి మరలా రాజు తన తరగతిలో ప్రథమస్థానం పొందెను. తన నాన్నగారు సంతోషించిరి. కానీ రాజు సంతోషానికి అవధులు లేవు. ప్రథమస్థానం పొందినప్పుడు అతడెప్పుడూ ఇంత ఆనందం . పొందలేదు. అతడు తన పాత పాఠశాలకు ఒక అందమైన సముచితమైన మంచి బహుమతిని సమర్పించెను.

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Hindi Textbook Solutions उपवाचक Chapter 2 दो कलाकार Textbook Questions and Answers.

AP State Syllabus SSC 10th Class Hindi Solutions उपवाचक Chapter 2 दो कलाकार

10th Class Hindi उपवाचक Chapter 2 दो कलाकार Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
अरुणा व चित्रा दोनों के स्वभाव के बारे में अपने विचार बताइए।
उत्तर:
अरुणा और चित्रा दोनों अच्छी सहेलियाँ हैं। वे दोनों एक हास्टल में रहती हैं। अरुणा समाज सेविका है। चित्रा चित्रकारिणी है। अतः अरुणा को समाज सेवा में अधिक रुचि है। चित्रा को चित्र कला में रुचि है। रोग पीड़ित बच्चों की सेवा करना, उन्हें अस्पताल ले जाना वहाँ डॉक्टरों से चिकित्सा कराना, दवा दिलाना, आस -पास के गरीब बच्चों को शिक्षा – दीक्षा देना आदि में अरुणा अपना समय बिताती है और आनंद लेती रहती है। चित्रा अपनी चित्र कला द्वारा समाज को बदलना चाहती है। अरुणा को तो चित्रा की चित्र कला निरर्थक तथा बेमतलब लगती है। अरुणा चित्रा से निर्जीव चित्र बनाने के बजाय दुखी तथा असहाय लोगों की सेवा करने को कहती । चित्रा धनी बाप की बेटी थी। दोनों में इतना अंतर होने पर भी वे दोनों सच्ची दोस्ती को निभाती हैं।

प्रश्न 2.
चित्रा ने विदेश जाकर क्या किया? आपके विचार में उसका विदेश जाना सही था। क्यों ?”
उत्तर:
चित्रा ने विदेश जाकर तन – मन से अपना काम चित्र कला सीखने तथा चित्र खींचने में जुटा दिया। चित्रकला के प्रति उसकी लगन ने उसकी कला को निखार दिया। विदेशों में उसके चित्रों की धूम मच गयी। भिखारिन और दो अनाथ बच्चों के चित्र की प्रशंसा में तो अखबार के कालम के कालम भर गये। अनेक प्रतियोगिताओं में उसका अनाथ शीर्षक वाला चित्र प्रथम पुरस्कार पा चुका था।

मेरे विचार में तो चित्रा का विदेश जाना सही था। क्योंकि हर एक को अपनी – अपनी इच्छाएँ होती हैं। चित्रा चित्रकला में पसंद रखती है। वह अच्छी चित्र कारिणी बनना चाहती है। वह अपनी आशाओं को सफल बनाना चाहती है।

प्रश्न 3.
अरुणा की ममता पर अपने विचार बताइए।
उत्तर:
ममत्व, मानवता तथा दूसरों की सेवा में ही हम भगवान का दर्शन कर सकते हैं। ठीक विचार है अरुणा की। सचमुच अरुणा ममता की मूर्ति है। अरुणा में दया, सेवा, त्याग और ममत्व आदि भावनाएँ भरपूर हैं। वह आसपास के गरीब बीमार बच्चों को अस्तताल ले जाना, वहाँ उनकी चिकित्सा करवाना, निर्धनी तथा गरीब बच्चों को पढ़ाना। असहाय लोगों की सेवा करना आदि उसकी ममता तथा सेवा भाव का परिचायक है। इतनी ही नहीं कि एक भिखारिन मर पड़ी तो उस मरी भिखारिन के पास रो रहे दो बच्चों को वह गोद लेती है और अपने बच्चों की तरह उनका लालन – पालन करती है। उनकी माँ बनती है। ममत्व बाँटती है। इस प्रकार अरुणा एक ममत्ववाली, दयामयी, स्नेहशीली और उत्तम सेविका के रूप में हमारे सामने उपस्थित होती है।

दो कलाकार Summary in English

Aruna and Chitra were friends. They were studying college education staying at a women’s hostel. Of them, Chitra was a rich man’s only daughter. She was interested in painting. She was always engaged herself in painting pictures with different concepts. Her aim was to go abroad after completion of the course she was doing then.

Aruna was a kind hearted person. Hers was a helping nature. She would educate the poor children. She was also interested in social service.

Whenever Chitra showed her paintings Aruna would advise her to give life for some poor people instead of painting pictures twenty four hours.

Once it was raining for three days incessantly. Every day newspapers were publishing news about floods. The victims were in a pathetic condition.

Aruna was moved by this situation. She decided to help them and was engaged herself in collecting funds for the sake of flood victims. Even the time of examinations was approaching, she took part in that programme. Having taken permission from the Principal she went along with the volunteers’ team. After fifteen days she returned. Her health was damaged. At that time, Chitra had gone to her instructor. Once while going to bed, Aruna happened to see the paintings painted by Chitra. those paintings related to the floods seemed very natural which reflected the plight caused by the floods. She was upset about it.

After returning, Chitra felt very happy on seeing Aruna. She told Aruna that she was leaving for abroad after a week. She looked very elated.

They both were staying at the same place for six years. There was a close friendship :between them. So Aruna was disappointed to hear that her bosom friend going abroad.

That day arrived. Chitra was about to travel by the 5 p.m. train. Aruna kept Chitra’s luggage ready. Chitra met all her friends. She went to her instructor to take his blessings. There was no much time for her departure. So Aruna went out to find out why she was late. Later Chitra come there. Asked by two of her friends, she said that she had seen a feeble beggar woman in front of Garg store. There she lay dead. Her two children were wailing over her mother’s death. She was moved to see that distressing scene and had drawn a rough sketch. She came late because of that very reason.

Chitra went abroad and she completely immersed herself in painting work. Because of her dedication and perseverance, she became an expert in her field. Her paintings became popular in foreign countries. The painting of beggar woman and her two destitute children was published in every magazine there. That painting got good applause from the people. It received many first prizes in various competitions. She reached peaks in her career and forgot all the past. For the first year, she corresponded with Aruna through letters. Gradually communication between them came to a halt.

After three years, she returned to India. She was received with a grand welcome. Many articles about her art and her life were published in magazines. Her father felt proud of her achievements. An exhibition of her paintings was held in Delhi.

Aruna attended that programme with two children a ten-year-old male child and an eight year old female child. Chitra was overjoyed to see Aruna and embraced her. She asked Aruna whose children they were. Aruna said that they were her children. Asked by the children, Chitra showed them all her paintings. She told Aruna that the painting of the beggar woman had brought her good fame.

When her husband came there, Aruna entrusted him with the responsibility of the children. She told him to take the children to the paintings exhibition and said that she and her friend Chitra would go home.

The children went along with their father unwillingly. Chitra stared at them till they had gone out of her sight. She again asked Aruna who those cute children were pointing to the two children in the painting of the beggar woman, Aruna said that they were the two children seen in the painting. Chitra become dumb-struck with amazement.

दो कलाकार Summary in Telugu

దుప్పటి కప్పుకుని నిద్రిస్తూ ఉన్న అరుణను తన స్నేహితురాలైన చిత్ర కుదుపులు కుదుపుతూ రూనీ నిద్ర లే అంటూ దుప్పటిలాగి నిద్రలేపింది. అరుణ కళ్ళు నలుపుకుంటూ కొంచెం విసుగ్గా “అరే ఏమైంది నీకు” అని అడిగింది చిత్ర అరుణ చేయిపట్టుకుని తను కొత్తగా వేసిన బొమ్మ దగ్గరకు లాక్కు వెళ్ళి అక్కడ నిలబడి చూడు నేను బొమ్మ గీయడం పూర్తి అయినది. అని చెప్పింది.

ఓ! అలాగా దీన్ని చూపించడం కోసం నా నిద్ర పాడుచేశావా ? ‘ – అని అడిగింది అరుణ. ‘అరే! ముందు ఈ బొమ్మను చూడు. మొదటి బహుమతి రాకపోతే పేరు మార్చుకుంటా” అని అన్నది చిత్ర.

అరుణ ఆ బొమ్మను నాల్గువైపులకు తిప్పుతూ “ఎటు నుండి చూడమంటావో చెప్పు. నీకు వేలకొలది సార్లు చెప్పాను. ఏ బొమ్మ వేస్తావో దాని క్రింద ఆపేరు వ్రాయమని, అందువల్ల అర్థం చేసుకోవడంలో తప్పు జరగదని. లేకపోతే నీవు వేసిన ఏనుగు బొమ్మ గుడ్లగూబలా అనిపించవచ్చు’ అని అన్నది. బొమ్మకు కళ్ళను ఆనిస్తూ అరుణ “ఏ విధంగానూ నేను ఈ బొమ్మ ఏ జీవిదో అర్థం చేసుకోలేకపోతున్నాను.” – అని అన్నది. అప్పుడు “చిత్ర అరే నీకు ఏ జీవి కన్పించడం లేదా? కొంచెం బాగా ఆలోచించి చూచి చెప్పు” అన్నది చిత్ర. “అరె ఇదేంటి? దీనిలో రోడ్డు, మనుష్యులు, ట్రామ్ లు, బస్సు, మోటర్ కారు, ఇల్లు అన్నీ ఒక దానిపై ఒకటి ఎక్కుతున్నట్లున్నాయి. అన్నిటిని కిచిడీలా వండి ఉంచినట్లున్నావ్ ఏంటి పెద్ద చక్రమేదో తయారుచేసినట్లున్నావ్?” అని అంటూ అరుణ ఆ బొమ్మను అక్కడ పెట్టింది.

అప్పుడు చిత్ర “కొంచెం ఆలోచించి చెప్పవే” ఈ బొమ్మ దేనికి ప్రతీకో?” అని అడిగింది అరుణను. “నీ మూర్యత్వానికి ప్రతీక”- అని ఠక్కున చెప్పింది అరుణ. “అరే ఈ బొమ్మ ఈనాటి ప్రపంచంలో పెద్ద క్యూజన్ గా ఉంటుంది.” అని చెప్పింది చిత్ర.

“నాకైతే నీ గుండె కన్ఫ్యూజన్ కి ప్రతీక అనిపిస్తోంది. అర్థం పర్థం లేకుండా జీవితాన్ని వ్యర్థం (పాడు) చేసుకుంటున్నావ్” అని అంటూ అరుణ అక్కడ నుండి ముఖం కడుక్కోవడానికి వెళ్ళిపోయింది. తను తిరిగి వచ్చే సరికి ముగ్గురు – నలుగురు పిల్లలు ఆవిడ గది దరవాజా వద్ద నిలబడి ఎదురు చూస్తూ ఉన్నారు. అరుణ వస్తూనే, “ఆ! వచ్చేశారా పిల్లలూ? పదండి, నేను కూడా వచ్చేశా” అని అన్నది.

“ఏమోయ్! ఈ కోతుల్ని పెంచుతున్నావా? ఒకరోజు నేను నీ పాఠశాల బొమ్మను కూడా గీయాలి. దాన్ని ప్రజలకు చూపించాలి. నాకు ఒక స్నేహితురాలు ఉన్నది. అది బస్తీలోని నిరుపేద పిల్లలకు, నౌకర్లు, చాకర్ల పిల్లలకు చదువు చెప్పి తనను ఒక గొప్ప పండితురాలుగా, సమాజ సేవకురాలుగా భావించుకుంటుంది. – అని నీ గురించి చెప్పాలి. అని అన్నది చిత్ర.

నాలుగు గంటలు అవ్వగానే కాలేజీకి చెందిన బాలికలంతా తిరిగివచ్చారు. కానీ అరుణ ఇంకా రాలేదు. చిత్ర టీ త్రాగడానికి అరుణ కోసం ఎదురుచూస్తోంది.

అరుణ రాగానే చిత్ర అరే ఎక్కడెక్కడ తిరుగుతావో ఎవరికీ తెలీదు అని అరిచింది. “అరె ఎందుకు బడబడ వాగుతావ్, నేనొచ్చేశా కదా! టీ తయారుచెయ్యి. ఇద్దరు కలిసే తాగుదాం” అని అన్నది అరుణ. అరుణకు వచ్చిన ఉత్తరాన్నిఁతన చేతిలో పెట్టింది చిత్ర.

అరుణ కవరు చించి ఉత్తరం చదవడం ప్రారంభించింది. అరుణ ఉత్తరం చదవడం అయిపోయాక చిత్ర ” ఈ రోజు నాన్నగారి దగ్గర నుండి ఉత్తరం వచ్చింది. నేను ఇక్కడి కోర్సు పూర్తి అవ్వగానే విదేశాలు వెళ్ళిపోతాను. నాకు తెలుసు మానాన్న గారు ఎప్పుడు కాదనరు” – అని అరుణతో చెప్పింది.

“అవునమ్మా! ధనవంతుని ఏకైక కుమార్తెవు. నీ కోరిక తీరకుండా ఉంటుందా? కానీ నేను నిజం చెబుతున్నా నాకు నీ కళలన్నీ నిరర్ధకం అనిపిస్తున్నాయి, ఎంత నిరర్థకం అంటే చెప్పలేను. దేని కోసం ఈ కళలు? ఇవి మనిషిని మనిషిలా ఉంచవు” – అని అరుణ ఆవేశంగా మాట్లాడింది.

“అయితే నీవు నన్ను మనిషిగా .గుర్తించడం లేదా?” – ఎందుకు? అని అడిగింది చిత్ర.

“నీకు ఈ ప్రపంచం అనే పదానికి అర్థం తెలీదు, ఇతరులను గురించి ఏమీ తెలియదు. 24 గంటలూ నీ రంగుల్లో కుంచెల్లో మునిగి తేలతావు. ప్రపంచంలో ఏ గొప్ప సంఘటన జరిగినా దానిలో నీ బొమ్మకు ఏమీ ఐడియా రాకపోతే ఆ సంఘటన ఎలాంటి గొప్పతనాన్ని పొందదు. ప్రతి నిమిషం, ప్రతి వస్తువు, ప్రతి చోట నీవు నీ బొమ్మల కోసం మోడల్స్ చూస్తుంటావు. కాగితాలపై జీవం లేని ఈ బొమ్మలను చిత్రించే బదులు ఇద్దరు – నలుగురికి జీవితాన్ని ఎందుకు ప్రసాదించకూడదు? నీ వద్ద ఆ సామర్థ్యం ఉంది. సాధనాలు ఉన్నాయి”- అని అన్నది అరుణ.

“చెలీ! ఆ పని నేను నీకే వదిలివేశా. నేను వెళ్ళిపోతే నీవు ప్రపంచ కళ్యాణం కోసం జెండా పట్టుకుని తిరుగు”. అంటూ చిత్ర నవ్వింది.

మూడు రోజులనుండి జోరువాన కురుస్తోంది. ప్రతిరోజూ వార్తాపత్రికల్లో వరదలకు సంబంధించిన వార్తలు వస్తున్నాయి. వరద పీడితుల పరిస్థితి విషమించసాగింది. వర్షం ఆగిపోయి ఎండ’ రావడం అనేది జరగలేదు. అరుణ రోజంతా చందాలు ప్రోగుచేసే పనిలో ఉంది. ఒక రోజు చిత్ర అరుణతో “ చివరి పరీక్షలు దగ్గరకు వస్తున్నాయి. నీవేమీ చదవడం – వ్రాయడం లేదు. రోజంతా తిరుగుతూనే ఉన్నావు. అమ్మానాన్నలు ఏమని అనుకుంటారు? ఇంత డబ్బు నీళ్ళల్లో * + AM పోశామని అనుకుంటారు కదా!” – అని చెప్పింది.

చిత్ర మాటలు వినిపించుకోకుండా “ఈ రోజు స్వయంసేవకుల దళం ఒకటి వెల్తోంది. ప్రిన్సిపాల్ గార్ని అనుమతి . కోరాను. నేను కూడా స్వయం సేవక దళంతో వెళుతున్నాను” – అని చిత్రతో చెప్పింది అరుణ.

సాయంత్రం అరుణ వెళ్ళిపోయింది. పదిహేను రోజుల తర్వాత తను తిరిగివచ్చింది. తన ఆరోగ్య పరిస్థితి చాలా దెబ్బతింది. ఆమె ఆకారం ఎలా ఉందంటే ఆరునెలల నుండి జబ్బు పడిన ఆమెలా తయారయ్యింది. చిత్ర ఆ సమయంలో గురువుగారి దగ్గరకు వెళ్ళింది. అరుణ స్నానం చేసి, భోజనం చేసి పడుకోబోతోంది. అప్పుడే తన దృష్టి చిత్ర వేసిన నూతనమైన బొమ్మలపై పడింది. మూడు బొమ్మలను తయారుచేసి ఉంచింది. ఆ మూడు బొమ్మలు తను వరదల్లో చూసిన దృశ్యాలే, అచ్చు అలాగే గీయగలిగింది చిత్ర. తన మనస్సంతా అదోలా అయిపోయింది.

సాయంత్రం చిత్ర తిరిగి వచ్చిన తర్వాత అరుణను చూసి చిత్ర చాలా సంతోషించింది. “ఏమి చిత్రా! నీవు వెళ్ళడానికి సిద్ధపడ్డావా?” అని అరుణ చిత్రను అడిగింది. అప్పుడు చిత్ర “అవును, వచ్చే బుధవారం నేను ఇంటికి వెళతాను. తర్వాత ఒక వారం రోజుల్లో భారతదేశం వదిలి బయటకు వెళ్ళిపోతాను” – అని చెప్పింది చిత్ర. చిత్ర గొంతులో ఉత్సాహం తొణికిసలాడుతోంది.

“నిజం చెబుతున్నావా? నీవు వెళ్ళిపోతావా చిత్రా? ఆరు సంవత్సరాల నుండి ఒక చోట ఉంటూ నేను ఎప్పుడూ మనం విడిపోతామని అనుకోలేదు. నీవు వెళ్ళిపోతే నేను ఎలా ఉండేది? ” – అని ఉదాసీనంగా అరుణ చిత్రను అడిగింది.

ఇరువురి మధ్య ఎంత స్నేహం ఉంది. వసతిగృహంలోని వారందరూ వాళ్ళ ఇరువురి స్నేహాన్ని చూసి ఈర్ష్య పడేవారు.

ఈరోజు చిత్ర వెళ్ళే రోజు. అరుణ ఉదయం నుండే చిత్ర సామాన్లను సరిజేస్తూంది. ఒక్కొక్కర్ని చిత్ర కలిసి వచ్చింది. కేవలం గురువుగార్ని కలిసి రావలసి వుంది. అందువలన ఆయన ఆశీర్వాదములు తీసుకొనుటకు బయలుదేరింది. మూడు గంటలయ్యింది సమయం. కానీ తాను ఇంకా తిరిగి రాలేదు. ఐదు గంటల బండికి తను వెళ్ళవలసి ఉంది. అరుణ తనే స్వయంగా వెళ్ళి చిత్ర రాని కారణమేమిటో తెలుసుకుందామని అనుకుంది. అప్పుడే హడావిడిగా చిత్ర అక్కడికి వచ్చింది. వస్తూనే చాలా ఆలస్యం అయ్యింది. ఏమి చెయ్యను. ఆగవలసి వచ్చింది. అని తనే అన్నది చిత్ర.

“ఏమయ్యిందంట? ఎందుకు ఆగవలసి వచ్చిందంట?” – అని ఇద్దరు అడిగారు చిత్రను. “గ స్టోర్” ముందు ఒక చెట్టు క్రింద భిక్షగత్తె ఒకటి ఉండేది కదా! ఆమె అక్కడ చచ్చిపడిపోయి ఉంది. ఆమె ఇద్దరు పిల్లలు ఎండిపోయిన ఆమె శరీరం పై పడి ఏడుస్తున్నారు. ఆ దృశ్యాన్ని చూసే సరికి నేను ఉండలేకపోయాను. రఫ్ గా ఒక స్కెచ్ గీశాను. అందుకే నాకు ఆలస్యం అయినది” – అని చెప్పింది చిత్ర.

సాయంత్రం నాల్గున్నర గంటలకు చిత్ర వసతి గృహం దగ్గరకు వచ్చింది. అప్పటి వరకు అరుణ ఎక్కడికి వెళ్ళిందో తెలీదు. చాలా మంది ఆడపిల్లలు తనను వదిలిపెట్టడానికి రైల్వే స్టేషన్ కి కూడా వెళ్ళిరి. కానీ చిత్ర కళ్ళు అరుణ కోసం వెతకసాగాయి. ఐదుగంటల సమయం కూడా అయిపోయింది. రైలు కూడా బయలుదేరింది. కానీ అరుణ రానే రాలేదు.

విదేశాలు వెళ్ళి చిత్ర మానసికంగా – శారీరకంగా తన పనిలో నిమగ్నమైపోయింది. ఆమె శ్రద్ధా దీక్షలు చిత్ర కళలో ఆమెకు ప్రావీణ్యతను సాధించి పెట్టాయి. విదేశాల్లో ఆమె బొమ్మలకు బాగా ప్రచారం జరిగింది. భిక్షగత్తె – ఇద్దరు అనాథ పిల్లల చిత్రమైతే ప్రతి వార్తాపత్రికలో ప్రచురితమైనది. ఇప్పుడు ఉన్నత శిఖరాన్ని అధిరోహించిన చిత్ర గతం అంతా మరచిపోయింది.

మొదటి సంవత్సరం మాత్రం అరుణతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు నియమిత రూపంలో బాగానే జరిగాయి. ఆ తర్వాత తగ్గుతూ- తగ్గుతూ పూర్తిగా ఆగిపోయాయి. ఒక సంవత్సరం నుండి అయితే ఆవిడ ఎక్కడుందో కూడా చిత్రకు తెలియదు. అనేక పోటీల్లో తన అనాథ శీర్షికతో ఉన్న చిత్రానికి ప్రథమ పురస్కారం లభించింది. ఆ బొమ్మలో ఏముందో మరి దాన్ని చూసిన వారంతా ఆశ్చర్యపోయేవారు. మూడు సంవత్సరాల తర్వాత తను భారతదేశం తిరిగి వస్తే ఘన స్వాగతం లభించింది. వార్తాపత్రికల్లో ఆమె కళను గురించి, ఆమె జీవితాన్ని గురించి అనేక వ్యాసాలు ముద్రించబడినవి. తన నాన్నగారు తన ఏకైక కుమార్తె ఘనత, విజయం పట్ల చాలా సంతోషంతో ఉండిరి. ఢిల్లీలో ఆమె చిత్రాల ప్రదర్శన కార్యక్రమం ఏర్పాటు చేయబడింది. అక్కడకు చిత్రను కూడా పిలిచారు.

అక్కడి గుంపులో ఒక రోజున అరుణ కలిసింది. “రూనీ” అంటూ చిత్ర అక్కడున్న గుంపులను కూడా చూడకుండా అరుణను కౌగిలించుకుంది.

‘నీకు ఎప్పటి నుండి బొమ్మలను చూసే అలవాటు ఏర్పడింది? రూనీ” – అని ప్రశ్నించింది చిత్ర అరుణను. “ఆ చిత్రాలను కాదు. చిత్రను చూడడానికి వచ్చా. నీవు నన్ను ఒక్కసారిగా మరచిపోయావు కూడా కదా?” అని అన్నది అరుణ.

అరుణతో అక్కడున్న ఇద్దరు పిల్లలు అరుణను ప్రేమతో చుట్టుకోవడం చూసి చిత్ర “అరే! ఈ ‘పిల్లలు ఎవరు?” అని అడిగింది. పిల్లవాడి వయస్సు 10 సంవత్సరాలు మరియు పిల్ల వయస్సు ఎనిమిది సంవత్సరాలు ఉంటాయి.

“నా పిల్లలే. ఇంకెవరి పిల్లలు” అని చెబుతూ ఈవిడ చిత్ర ఆంటీ. నమస్కారం చెప్పండి. అని ఆ పిల్లలను ఆదేశించింది అరుణ.

పిల్లలు చాలా ఆదర భావంతో నమస్కారం చేశారు. అవాక్కయిన చిత్ర కాసేపు పిల్లల ముఖాలను మరికాసేపు అరుణ ముఖాన్ని చూసింది. చిత్ర పిల్లల తలపై చేత్తో నిమిరింది. అరుణ పిల్లలతో ఈ చిత్రా ఆంటీ బొమ్మలు చాలా బాగా వేస్తుంది. ఈ బొమ్మలన్నీ ఈవిడ గీచినవే అని చెప్పింది.

“మీరు మాకు బొమ్మలన్నీ చూపండి పిన్నీ” – అని పిల్లలు చిత్రను బ్రతిమిలాడిరి. బొమ్మలన్నీ ఒక్కోటి తిరగేస్తూ – తిరగేస్తూ భిక్షగత్తె బొమ్మ దగ్గర ఆగిపోయిరి. “ ఈ బొమ్మే రూనీ, నాకు ప్రసిద్ధమైన పేరు తెచ్చిపెట్టిన భిక్షగత్తె బొమ్మ” అని అరుణతో చెప్పింది చిత్ర.” పిన్నీ ఈ పిల్లలు ఎందుకు ఏడుస్తున్నారు? అని ధ్యానంతో ఈ బొమ్మను చూస్తూ అడిగింది బాలిక. “వాళ్ళ అమ్మ చనిపోయింది. కన్పించడంలా? చచ్చిపడిపోయి ఉంది. అది కూడా అర్థం కాదా?” – అంటూ బాలుడు తన గొప్పతనాన్ని, జ్ఞాన ప్రతాపాన్ని తెలియజేస్తూ ఒకింత బడాయితో. “వీళ్ళు నిజంగా పిల్లలేనా? పిన్నీ అంటూ బాలిక కరుణ భరితమైన గొంతుతో అడిగింది చిత్రను. అరే నిజం రా! నిజంగా పిల్లల్ని చూసే ఈ బొమ్మను వేశాను. అని చెప్పింది చిత్ర. “పిన్నీ మాకు ఇలాంటి బొమ్మలు వద్దు. మంచి మంచి బొమ్మలు చూపించు. రాజా- రాణి, దేవతలు – అప్సరసలు లాంటివి”. – అని అన్నారు పిల్లలిద్దరూ.

ఇంకా కొంచెం సేపు ఆ బొమ్మలను చూడడం పిల్లలిద్దరికీ అసహ్యమేసింది. అప్పుడే అక్కడకు అరుణ భర్త వచ్చాడు. ” కొద్ది సేపు సంభాషణ జరిగిన తర్వాత ఆ పిల్లల బాధ్యతను భర్తకు అప్పచెప్పింది అరుణ. అంతేకాక ఏమండీ. మీరు కొంచెం సేపు పిల్లలకు చిత్రకళ ప్రదర్శన చూపించండి. చిత్ర నేను ఇంటికి వెళ్ళిపోతాం అని చెప్పింది అరుణ తన భర్తతో.

పిల్లలకు ఇష్టం లేకపోయినా తండ్రితో వెళ్ళారు. చిత్రతో కూడా ఇద్దరు పిల్లలు చాలా ప్రేమగా ఉన్నారు. ఆమె వారిని చూస్తూ ఉండిపోయింది. వాళ్ళు తన కళ్ళనుండి దూరం అవగానే “రూనీ! నిజం- నిజం చెప్పు. ఈ అందమైన పిల్లలు ఎవరు?” అని అరుణను అడిగింది చిత్ర. “అరె, చెప్పలా, నా పిల్లలే” – అని నవ్వుతూ చెప్పింది అరుణ.

“అరె! చెప్పవే. నన్నే మూర్ఖురాలిని చేస్తున్నావ్?” అని అంది చిత్ర.

ఒక క్షణం ఆగిన తరువాత అరుణ”, చెపుతాను చిత్రా అంటూ ఆ భిక్షగత్తె బొమ్మపై చేతివేళ్ళు పెట్టి చూపిస్తూ ఈ ఇద్దరు పిల్లలే ఈ పిల్లలు” అని చెప్పింది.

“ఏంటి? ….. చిత్ర కళ్ళు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయాయి. అది చూసిన అరుణ” ఏమిటి చిత్రా! ఏమి ఆలోచిస్తున్నావ్? అని అడిగింది చిత్రను.

“ఏం లేదు…. నేను …. ఏమని ఆలోచిస్తున్నానంటే…. కానీ మాటలు ఆమె ఆలోచనల్లో కోల్పోయినవి.

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Hindi Textbook Solutions उपवाचक Chapter 1 शांति की राह में Textbook Questions and Answers.

AP State Syllabus SSC 10th Class Hindi Solutions उपवाचक Chapter 1 शांति की राह में

10th Class Hindi उपवाचक Chapter 1 शांति की राह में Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
शांति की परिभाषा क्या हो सकती है? अपने शब्दों में बताइए।
उत्तर:
यदि हमारे पास दुनिया का सारा वैभव और सुख साधन उपलब्ध है, परंतु शांति नहीं है तो वैसे सुख साधन व्यर्थ हैं। संसार में मानव द्वारा जितने भी कार्य किये जा रहे हैं सबका एक ही उद्देश्य है – ‘शांति’।

शांति का केवल यह अर्थ नहीं कि मुख से चुप रहें। अपितु मन को नियंत्रित कर उसे बुराई के रास्ते पर चलने से रोकना ही वास्तविक ‘शांति’ है। इसीलिए जहाँ शांति है – वहाँ सुख है, जहाँ सुख है वही स्वर्ग है, जहाँ स्वर्ग है – वही दुनिया का श्रेष्ठ स्थान है। युद्ध, दुःख, लालच और सभी पीड़ाओं को मिटाने का एक मात्र साधन है – ‘शांति’। धन – दौलत से भौतिक संपदा खरीद सकते हैं, किंतु शांति नहीं।

प्रश्न 2.
नेल्सन मंडेला के जीवन से हमें क्या संदेश मिलता है?
उत्तर:
नेल्सन मंडेला के जीवन से हमें यह संदेश मिलता है कि जो कुछ अपना सिद्धांत है उसकी साधना में हमें निरंतर कार्यरत होना चाहिए। अपने देश के लिए, अपने जनता के लिए अपने अधिकारों के लिए लड़ते रहना चाहिए। शांति की स्थापना में अपना जीवन समर्पित करना चाहिए।

प्रश्न 3.
मदर तेरेसा ने अपने जीवन में क्या सिद्ध कर दिखाया है?
उत्तर:
मदर तेरेसा प्रेम, शांति, करुणा, वात्सल्य का पर्याय रूप है। महान माता मदर तेरेसा का पूरा नाम आग्नेस गोंकशे बोजशियु तेरेसा था। वैसे तो आप युगोस्लेविया मूल की थी। आगे चलकर सेवा की भावना में रत होकर भारत की नागरिकता स्वीकार ली।

उन्होंने अपना सारा जीवन गरीब, अनाथ और बीमार लोगों की सेवा में लगा दिया। और प्रसिद्ध हो गई।

इसके प्रकार उन्होंने यह सिद्ध कर दिखाया कि मानवता, त्याग, सेवा और सहायता ही जीवन की परमावधि है। वह हमेशा कहा करती थी कि प्रार्थना करनेवाले होठों से सहायता करनेवाले हाथ कहीं
अच्छे हैं।

प्रश्न 4.
“प्रार्थना करनेवाले होठों से कहीं अच्छे सहायता करनेवाले हाथ हैं”- पंक्ति का भाव स्पष्ट कीजिए।
उत्तर:
मदर तेरेसा बीमारों, गरीबों, असहायों की सेवा करती थी। उनका आदर्श मानव सेवा ही माधव सेवा है। इसलिए उन्होंने “मिशनरीज आफ चारिटी’ की स्थापना की। जिससे लोगों को सेवा कर सकें। वे हमेशा कहा करती थी कि “प्रार्थना करनेवाले होठों से सहायता करनेवाले हाथ कहीं अच्छे हैं।’

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो या तीन वाक्यों में लिखिए।

प्रश्न 1.
सभी पीडाओं को मिटाने का एक मात्र सधान है – ‘शांति’। इस पर अपने विचार बताइए।
उत्तर:
सभी पीडाओं को मिटाने का एक मात्र साधन है शांति – यह ठीक ही है। युद्ध, दुःख, लालच और सभी पीडाओं को “शांति” मिटा सकती है। धन – दौलत से भौतिक संपदा खरीद सकते है शांति को हम खरीद नहीं सकते। , यदि हम बिना लालच के साथ रहे तो शांति मिलती। बिना युद्ध के, साथ मिल – जुल कर रहें तो शांति मिलती। हमें किसी प्रकार का दुख न हो तो शांति अवश्य मिलती। युद्ध, दुःख और लालच – ये सब पीड़ाएँ ही हैं। इसलिए हम कह सकते हैं कि इन्हें मिटाने का एक मात्र साधन शांति ही है।

प्रश्न 2.
रंग भेद को मिटाने में नेलसन मंडेला का योगदान क्या है?
उत्तर:
नेल्सन मंडेला दक्षिण आफ्रिका के प्रथम अस्वेत राष्ट्रपति थे। राष्ट्रपति बनने से पूर्व वे सदियों से चल रहे रंग भेद का विरोध करनेवाले अफ्रिकी नेशनल कांग्रेस और उसके सशस्त्र गुट “उमखोतों वे सिजवे” के अध्यक्ष रहे। रंग भेद विरोधी संघर्ष के कारण उन्होंने वर्ष राबेन द्वीप के कारगार में बिताया। उन्हें कोयला खनिक का काम करना पड़ा। उन्होंने 1990 में नये दक्षिण आफ्रिका का निर्माण किया। वे समूचे विश्व में रंग भेद का विरोध करने के प्रतीक बन गये। दक्षिण आफ्रिका के लोग उन्हें राष्ट्रपिता मानते हैं।

शांति की राह में Summary in English

Though we have all grandeur of the world and means of comforts, those are of no value unless we have peace. Though the man on this earth organises number of programmes everybody’s motive and goal are ‘peace.’

Firstly, we should know the meaning of peace. Peace means not staying calm without saying even a word. If we control our mind and restrain it from going towards evil ways, it is called real peace. Where peace, prevails, there pleasure lies; where pleasure prevails there heaven is, where heaven exists, there this world has notable peace. The only means to remove war, grief and all kinds of pains is peace. We may buy material wealth with monetary wealth. But we can’t buy peace. This is the reason why all rich and developed countries in the world are very much interested in establishing peace. Peace can never be established by wars. But peace can be achieved through the negotiations and cooperation among all countries.

With this very intention UNO was founded on 24 October 1945. The main aim of this organization is to establish peace among all the countries in the world. Besides the Nobel Prize is being awarded to those who make great efforts in the field of peace.

So many great people dedicated their lives for the preservation of peace. Here in this lesson, the information about the magnanimous efforts of two noble personalities. They spent their lives for the attainment of non-violence, peace and fraternity.

Nelson Mandela :
The full name of Mandela who was renowned world wide as the Embassador of Peace is Nelson Rolihalhala Mandela. He was born on 18 July 1918 in South Africa. Before he held office as the first black President of South Africa, he worked as president of Africa National congress, which organized campaigns against racial discrimination for the centuries.

Because of those agitations, he was imprisoned in the jail of Robben Island for 27 years. He had to work in coal mines. After an agreement held with the government run by the whites in 1990, he built a new South Africa.

United Nations Organization (UNO) declared to celebrate his birthday as ‘Nelson Mandela International Day’. The people of South Africa regarded him as the father of the nation. They · believe that he is the reformist and originator democratic society in South Africa. They fondly call him ‘Madiba’ in South Africa. Madiba means to call the great people in a respectful way.

He was honoured with above 250 national and international awards. The Nobel Peace Prize and ‘Bharat Ratna’ award were conferred upon him in 1993. He was also awarded ‘Gandhi Peace Prize’ in 2008. He passed away on 5 December 2013.

Mother Teresa :
The name ‘Mother Teresa’ is said to be a synonym for love, peace, mercy, compassion and affection. The full name of such great mother ‘Mother Teresa’ is Agnes Gonxha Bojaxhiu Teresa. She was born in 26 August 1910 and breathed her last in 1997. She originally hailed from Yugoslavia. Later, she herself was engaged in service – oriented programmes and adopted Indian citizenship. She started her career as a teacher. But her dream was different from it. She wanted to serve the poor, the sick and the destitutes. Therefore, she founded ‘Missionaries of Charity’ in Calcutta in 1950. That organization was otherwise called Nirmal Hriday. She spent. her entire life in the service of the sick and destitutes. She became very famous by her notable services for the poor and the needy till 1970. She won the Nobel Peace Prize in 1979. She was also presented with the highest and prestigious award in our country ‘Bharat Ratna’ in 1980. She gave more importance to deeds than words. She would always say “Helping hands are greater than praying lips”. Now, she was not among us physically but we can never forget the lesson she taught us to help others.

शांति की राह में Summary in Telugu

ఒకవేళ మన వద్ద ఈ ప్రపంచానికి చెందిన మొత్తం వైభవం, సుఖ సాధనాలు ఉండి శాంతి లేకపోతే అలాంటి సుఖసాధనాలన్నీ వ్యర్థమే. ఈ ప్రపంచంలో మానవుని ద్వారా ఎన్ని కార్యక్రమాలు చేబడుతున్నప్పటికీ అందరి ఒకే ఒక ఉద్దేశ్యం, లక్ష్యం – శాంతి.

అన్నిటికంటే ముందు మనం అసలు శాంతి అంటే ఏమిటి? అనే విషయాన్ని తెలుసుకొనవలెను. శాంతి అంటే కేవలం నోటి నుండి మాట రాకుండా నిశ్శబ్దంగా ఉండడం కాదు. అందువలన మన మనస్సును నియంత్రించి దానిని చెడు దారివైపు వెళ్ళనీకుండా ఆపడమే వాస్తవిక “శాంతి”. అందువలన ఎక్కడ శాంతి ఉందో అక్కడ సుఖం ఉంది, ఎక్కడ సుఖం ఉందో అక్కడ స్వర్గమున్నది ? ఎక్కడ స్వర్గముందో అక్కడ ఈ ప్రపంచానికి శ్రేష్ఠమైన స్థానమున్నది. యుద్ధం, దుఃఖం, దురాశ మరియు అన్నిరకాల బాధలను తొలగించుటకు ఒకే ఒక్క సాధనం “శాంతి”. ధన సంపదతో భౌతిక సంపదను కొనవచ్చు, కాని శాంతిని కొనలేము. ఈ కారణంగానే ప్రపంచంలోని ధనవంతమైన దేశాలు శాంతిస్థాపన కొరకు యుద్ధం కోసం ఉవ్విళ్ళూరుచున్నవి. యుద్ధం ద్వారా ఎప్పటికీ శాంతిస్థాపన జరుగదు. కానీ అన్ని దేశాల మధ్య చర్చలు మరియు సహయోగం ద్వారా శాంతి స్థాపన జరుగుతుంది. ఈ ఉద్దేశ్యంతోనే 24 అక్టోబరు 1945లో ఐక్యరాజ్యసమితి స్థాపన జరిగినది. దీని మూల ఉద్దేశ్యం ప్రపంచంలోని అన్ని దేశాల మధ్య శాంతి స్థాపన నెలకొల్పుట. అంతేకాదు శాంతి రంగంలో గొప్ప పనులు చేసినవారికి ప్రతి సం||రం నోబెల్ బహుమతి ఇవ్వబడుతుంది.

శాంతి స్థాపనలో తన జీవితాన్ని అర్పించిన వారిలో ఎందరో మహానుభావులున్నారు. ఇక్కడ వారిలో నుండి ఇద్దరు గొప్ప వ్యక్తుల గొప్ప కార్యాలను గురించి ఇవ్వడమైనది. వారు తమ జీవితాంతం అహింస, శాంతి, సేవ మరియు సౌభ్రాతృత్వ సాధనలో గడిపి పునీతులైరి.

నెల్సన్ మండేలా :
మండేలా పేరుతో విశ్వవ్యాప్తంగా ప్రఖ్యాతి చెందిన శాంతిదూత పూర్తి పేరు నెల్సన్ రోలిహలా హలా మండేలా. ఆయన 18 జులై, 1918లో ద.ఆఫ్రికాలో జన్మించారు. ఆయన ద. ఆఫ్రికాకి మొట్టమొదటి నల్లజాతీయ రాష్ట్రపతి (అధ్యక్షుడు). రాష్ట్రపతి అవ్వడానికి ముందు ఆయన ద.ఆఫ్రికాలో శతాబ్దాల తరబడి వర్ణభేద ఆందోళన చేపట్టిన ఆఫ్రికా నేషనల్ కాంగ్రెస్ “ఉమాఖోతోంవేసి వే” కి అధ్యక్షునిగా ఉన్నారు. వర్ణ భేద విరోధ ఆందోళన కారణంగా ఆయన 27 సం||లు రాబెన్ ద్వీప కారాగారంలో గడిపెను. ఆయన బొగ్గు గనులలో పని చేయవలసి వచ్చినది. 1990లో శ్వేత ప్రభుత్వంతో జరిగిన ఒక ఒప్పందం తర్వాత ఆయన నూతన ద. ఆఫ్రికాను నిర్మించెను. ఆయన ద.ఆఫ్రికా మరియు ప్రపంచ వ్యాప్తంగా వర్ణభేద విరోధకునిగా గుర్తింపబడెను.

ఐక్యరాజ్యసమితి ఆయన పుట్టినరోజును ‘నెల్సన్ మండేలా అంతర్జాతీయ దినం’ గా జరుపుకొనుటకు నిర్ణయించింది. ద.ఆఫ్రికా ప్రజలు మండేలాను జాతిపితగా భావించిరి. ఆయనను ప్రజాస్వామ్య ప్రప్రథమ స్థాపకునిగా (ద. ఆఫ్రికాలో) ఉద్దారకర్తగా చూస్తారు. ద. ఆఫ్రికాలో మండేలాను “మదీబా” అని పిలుచుకుంటారు. మదీబా అంటే గొప్పవారిని గౌరవంగా (సమ్మానంగా) పిలుచుట అని అర్థం.

ఆయనను ఇప్పటి వరకు 250పైగా జాతీయ అంతర్జాతీయ బహుమతులతో సన్మానించుట జరిగినది. 1993వ సం||లో నోబెల్ శాంతి బహుమతి, భారతరత్న పురస్కారం ఆయనకు లభించినవి. 2008లో గాంధీ శాంతి పురస్కారం కూడా వారికి లభించినది. ఆయన 5 డిసెంబర్, 2013న స్వర్గస్తులైరి.

మదర్ తెరేసా :
మదర్ తెరేసా అనే పేరు ప్రేమ, శాంతి, కరుణ, వాత్సల్యములకు పర్యాయపదంగా చెప్పబడుతోంది. అలాంటి గొప్పమాత అయిన మదర్ తెరీసా పూర్తి పేరు “ఆగ్నేస్ గోక్ ఫే బోజశియు తెరేసా”. ఆమె 26 ఆగస్టు 1910లో జన్మించి, 05 సెప్టెంబర్ 1997లో స్వర్గస్తులైరి. ఆవిడ యుగోస్లావియాకు చెందినవారు. తదుపరి సేవాభావంలో నిమగ్నమై భారత పౌరసత్వాన్ని పొందిరి. మొదట్లో ఆమె ఉపాధ్యాయినిగా వృత్తిని ప్రారంభించినది. కాని ఆమె స్వప్నం వేరొక విధంగా ఉన్నది. ఆమె అనాథలు, పేదలు, రోగులకు సేవ చేయకోరెను. అందువలన ఆమె 1950లో కోల్ కతాలో “మిషనరీస్ ఆఫ్ చారిటీ” ని స్థాపించినది. ఆమె ద్వారా స్థాపించిన ఆ సంస్థనే “నిర్మల్ హృదయ్” అని పిలిచెదరు. ఆమె తన జీవితాంతం అనాథలు, రోగుల సేవలో గడిపినది. 1970 వరకు ఆమె పేదలకు, అసహాయులకు తన మానవీయ కార్యాల ద్వారా ప్రసిద్ధి పొందినది. ఆమెను 1979లో నోబెల్ పురస్కారము, 1980లో భారతరత్న పురస్కారములతో సన్మానించుట జరిగినది. ఆమె మాటలు చెప్పడం కంటే చేసి చూపడానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిచ్చేవారు. ఆమె ఎప్పుడూ చెబుతూ ఉండేవారు – “ప్రార్థన చేసే పెదవుల కంటే సహాయం చేసే చేతులు మిన్న” – అని. ఇప్పుడు ఈ రోజు ఆమె మన మధ్య లేరు కానీ సహాయం చేయాలి అనే పాఠం మనం ఎప్పటికీ మరచిపోలేము.

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Hindi Textbook Solutions Chapter 12 धरती के सवाल अंतरिक्ष के जवाब Textbook Questions and Answers.

AP State Syllabus SSC 10th Class Hindi Solutions Chapter 12 धरती के सवाल अंतरिक्ष के जवाब

10th Class Hindi Chapter 12 धरती के सवाल अंतरिक्ष के जवाब Textbook Questions and Answers

InText Questions (Textbook Page No. 68)

प्रश्न 1.
हवाई जहाज़ का आविष्कार किसने किया ?
उत्तर:
हवाई जहाज़ का आविष्कार विलबर राइट व ओरोविन राइट नामक दो भाइयों ने किया।

प्रश्न 2.
उड़ते हवाई जहाज़ को देखकर आपको क्या लगता है? क्यों?
उत्तर:
उडते हवाई जहाज को देखकर मुझे यह लगता है कि मानव ने कितनी वैज्ञानिक प्रगति या उन्नति को पाया है? क्योंकि वे पक्षियों के जैसे आसमान में विचरण कर रहे हैं। मुझे यह भी लगता है कि मैं भी हवाई जहाज में बैठकर आसमान में विचरण करूँ, क्योंकि मैं अभी तक हवाई जहाज में नहीं उड सका।

प्रश्न 3.
पशु – पक्षी और मानव गुणों में क्या अंतर है?
उत्तर:

• पशु – पक्षियों को मानव की तुलना में कुछ विशिष्ट प्राकृतिक गुण प्राप्त हुए हैं।
• पक्षी मुक्त आकाश में उड़ सकते हैं। मानव तथा पशु उड़ नहीं सकते।
• मानव बोल सकते हैं लेकिन पशु – पक्षी बोल नहीं सकते।
• मानव सोच सकते हैं। लेकिन पशु – पक्षी सोच नहीं सकते।
• मानव बुद्धि जीव है। लेकिन पशु – पक्षी में बुद्धि नहीं हैं।

InText Questions (Textbook Page No. 71)

प्रश्न 1.
निरक्षरों को साक्षर बनाने के लिए सरकार द्वारा क्या – क्या कदम उठाये जा रहे हैं?
उत्तर:
निरक्षरों को साक्षर बनाने के लिए सरकार द्वारा ये क़दम उठाये जा रहे हैं –

• 6 से 14 वर्ष के बच्चों के लिए शिक्षा पाने का अधिकार मौलिक अधिकार बना दिया गया है।
• अभिभावकों को नशा – खोरी से मुक्ति दिलाने के लिए अभियान चला।
• प्रौढ शिक्षा केंद्र चलाकर उन्हें साक्षर बनाया जा रहा है।
• उम्र के अनुसार बच्चों को या प्रौढों को परीक्षाएँ लिखने की सुविधा दी जा रही है।
• अक्षर दीप्ति, सांस्कृतिक कार्यक्रम, भाषणों के द्वारा साक्षरता का महत्व बताया जा रहा है।

प्रश्न 2.
एक छात्र में कौन – कौन से महत्वपूर्ण गुण होने चाहिए ?
उत्तर:
एक छात्र में अपने प्रति ईमानदारी और दूसरों के प्रति आदर गुण जैसे महत्वपूर्ण गुण होने चाहिए। अनुशासन का पालन करना चाहिए। पढाई में निरंतर प्रयत्नशील रहना चाहिए।

प्रश्न 3.
एक छात्र के रूप में विकसित भारत के स्वप्न को साकार करने के लिए हमें क्या – क्या करना चाहिए ? (या) एक छात्र के रूप में आप विकसित भारत के स्वप्न को साकार करने में क्या योगदान दे सकते हैं?
उत्तर:

• आगे बढ़ने के लिए खूब परिश्रम करना चाहिए।
• जीवन में एक लक्ष्य बनाना चाहिए। उसे प्राप्त करने के लिए आवश्यक ज्ञान और अनुभव प्राप्त करना चाहिए।
• नैतिक मूल्यों को भी ग्रहण करना चाहिए। बाधाओं से लड़ते हुए उन पर विजय प्राप्त करना चाहिए।
• छात्रों को निरंतर प्रयत्नशील होना चाहिए।
• छुट्टी के दिनों में छात्र गरीब और सुविधाओं से वंचित बच्चों को पढ़ाने का काम करें।
• छात्र अधिक से अधिक पौधे लगायें।

प्रश्न 4.
भारत को भ्रष्टाचार से मुक्त कराने में छात्रों का क्या योगदान हो सकता है?
उत्तर:
हर छात्र को माता – पिता तथा प्राथमिक विद्यालय के शिक्षकों से ईमानदारी और सच्चाई का पाठ सीखना चाहिए। छात्र यह संकल्प कर लेना चाहिए कि सदैव ईमानदार एवं भ्रष्टाचार मुक्त जीवन का निर्वाह करें।

InText Questions (Textbook Page No. 72)

प्रश्न 5.
बच्चों के लिए टेसी थॉमस का संदेश क्या है?
उत्तर:
टेसी थॉमस बच्चों को यह संदेश देती हैं कि जो भी पढ़े ध्यान से पढ़े, मेहनत करें, और लक्ष्य प्राप्त करने तक रुके नहीं | जो पसंद है उसमें अपना जी – जान लगा दें। कमर – कसकर तैयारी करें। सफलता अवश्य उनके कदम चूमेगी।

प्रश्न 6.
टेसी थॉमस को ‘अग्नि-पुत्री’ का उपनाम क्यों दिया गया होगा?
उत्तर:
थॉमस रक्षा अनुसंधान और विकास संगठन (डी.आर.डी.ओ.) के अग्नि कार्यक्रम की निदेशक बनी। उन्होंने देश के किसी मिसाइल प्रॉजेक्ट की पहली महिला प्रमुख बनने का गौरव प्राप्त किया। अग्नि मिज़ाइल के अभियान की सफलता के कारण उसे अग्नि पुत्री का उपनाम दिया गया होगा।

अर्थव्राह्यता-प्रतिक्रिया |

अ) प्रश्नों के उत्तर दीजिए।

प्रश्न 1.
ए.पी.जे अब्दुल कलाम जैसे कुछ और महापुरुषों के नाम बताइए।
उत्तर:
डॉ.सर.सी.वी.रामन, मोक्षगुंडम विश्वेस्वरय्या, कामराज नाडार, जगदीश चंद्रबोस, पं.जवाहरलाल नेहरु, डॉ.बाबू राजेंद्रप्रसाद और महात्मा गाँधी आदि महापुरुष थे।

प्रश्न 2.
ए.पी.जे अब्दुल कलाम और टेसी थॉमस में आपको सबसे अच्छी बात कौनसी लगी और क्यों?
उत्तर:
ए.पी.जे अब्दुल कलाम में प्रतिभा, परिश्रम और लगन आदि बातें मुझे बहुत अच्छी लगी क्योंकि उन्होंने इन्हीं के माध्यम से यह सिद्ध कर दिखाया कि मनुष्य के लिए विश्व में कुछ भी असंभव नहीं है। टेसी थॉमस में मुझे मेहनत, लगन और दृढ़ निश्चय आदि बातें बहुत अच्छी लगी। क्योंकि उन्होंने इन्हीं के द्वारा पुरुष वर्चस्ववाले क्षेत्र में सफलता के नये शिखर तय किये हैं।

आ) पाठ पढ़िए। अभ्यास कार्य कीजिए।

प्रश्न 1.
ए.पी.जे अब्दुल कलाम का साक्षात्कार किसने लिया ?
उत्तर:
राष्ट्रपति कार्यकाल के दौरान कुछ छात्रों ने ए.पी.जे अब्दुल कलाम का साक्षात्कार लिया था।

प्रश्न 2.
टेसी थॉमस का साक्षात्कार किसने लिया?
उत्तर:
टेसी थामस का साक्षात्कार “इंडिया टुडे” साप्ताहिक पत्रिका ने लिया था।

प्रश्न 3.
ए.पी.जे अब्दुल कलाम ने बाल मज़दूरी को समाप्त करने के लिए क्या उपाय बताये?
उत्तर:
ऐसी समस्या को तीन अलग – अलग उपायों से निपटा जा सकता है।

• बच्चे स्वयं अपनी पढ़ाई जारी रखने में रुचि दिखायें।
• माता – पिता को शिक्षित करके।
• बच्चों से काम लेने वाले मालिकों में आत्म – नियंत्रण की प्रवृत्ति का विकास करके।

प्रश्न 4.
टेसी थॉमस की स्कूली पढ़ाई कहाँ हुई? उन्हें किन विषयों में रुचि थी?
उत्तर:
उनकी शिक्षा – दीक्षा केरल स्थित अलप्पुझा में हुई। उन्हें गणित और विज्ञान विषय में रुचि थी।

इ) निम्नलिखित पंक्तियों की व्याख्या कीजिए।

प्रश्न 1.
सार्वजनिक जीवन में भ्रष्टाचार उन्मूलन के लिए व्यापक आंदोलन की आवश्यकता है।
उत्तर:
ए.पी.जे अब्दुल कलाम जी के अनुसार सार्वजनिक जीवन में भ्रष्टाचार उन्मूलन के लिए व्यापक आंदोलन की आवश्यकता है। कलाम जी के राय में यह आंदोलन छात्रों के घर और विद्यालयों से ही आरंभ करना होगा। भ्रष्टाचार उन्मूलन में केवल तीन ही तरह के लोग सहायक सिद्ध हो सकते हैं। वे हैं माता, पिता तथा प्राथमिक विद्यालयों के शिक्षक | ये तीनों छात्रों को सच्चाई और ईमानदारी का पाठ पढाते हैं।

प्रश्न 2.
सच्चे अर्थों में वे देश के ही नहीं बल्कि पूरी दुनिया के आदर्श हैं।
उत्तर:
इस वाक्य को टेसी थॉमस ने अपना आदर्श ए.पी.जे अब्दुल कलाम को मानती हुई अब्दुल कलाम जी के बारे में कहती हैं। इसमें ए.पी.जे अब्दुल कलाम जी के बारे में बताया गया है। टेसी थॉमस कहती हैं कि सच्चे अर्थों में ए.पी.जे अब्दुल कलाम जी देश के ही नहीं, बल्कि पूरी दुनिया के आदर्श हैं। उन्होंने दुनिया के मान चित्र में भारत को जो स्थान दिलाया है, उसके लिए भारतवासी उनके ऋणी हैं।

ई) गद्यांश पढ़कर प्रश्नों के उत्तर दीजिए।
विज्ञान की भी एक भाषा होती है। यदि आप ध्यान से देखें तो आपको पता चलेगा कि किस | तरह ऋतुएँ बदलती रहती हैं। किस तरह किसी बीज से नन्हा पौधा निकलता है। किस तरह पानी पर कागज़ की नावें तैरती हैं। किस तरह पक्षी उडते हैं। किस तरह तितली फूल का रस पीती है। किस तरह गुब्बारा हवां से फूलता है। चारों ओर विज्ञान ही विज्ञान है। विज्ञान किताबों में कम आपकी समझ में ज्यादा बसता है। इसीलिए कुछ जानने की इच्छा हमेशा रहनी चाहिए। जो जानने की इच्छा नहीं रखता वह किताबें पढ़कर भी कुछ नहीं सीख सकता ।
प्रश्न :
प्रश्न 1.
विज्ञान कैसा विषय है?
उत्तर:
विज्ञान ऐसा विषय है जो किताबों में कम और समझ में ज्यादा बसता है।

प्रश्न 2.
विज्ञान के कुछ उदाहरण दीजिए।
उत्तर:
ऋतुएँ बदलना, बीज से नन्हे पौधे निकालना, पानी पर कागज की नावें तैरना, पक्षी उडना, तितली फूल के रस चूसना, गुब्बारा हवा से फूलना ये सब विज्ञान के कुछ उदाहरण हैं।

प्रश्न 3.
जानने की इच्छा न हो तो क्या होगा?
उत्तर:
जानने की इच्छा न हो तो हमें विज्ञान की बातें समझ न आती है। क्योंकि विज्ञान किताबों में कम और समझ में ज्यादा बसता है। जिसे जानने की इच्छा नहीं रहता वह किताबें पढ़ने पर भी नहीं सीख सकता।

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

अ) इन प्रश्नों के उत्तर तीन – चार पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
कलाम के विचार में “आदर्श छात्र” के गुण क्या हैं?
उत्तर:
कलाम के विचार में आदर्श छात्र के गुण ये हैं। जैसे :

• महिलाओं को शिक्षित कराना।
• ईमानदार और भ्रष्टाचार मुक्त जीवन का निर्वाह करना।
• दूसरों के लिए आदर्शवान बनना।
• पढ़ते हुए कक्षा में आगे बढ़ना। – खूब परिश्रम करना।
• जीवन में एक लक्ष्य बनाना और उसे प्राप्त करने के लिए आवश्यक ज्ञान और अनुभव प्राप्त करना।
• निरंतर प्रयत्नशील रहते हुए सबसे बढिया काम करना।
• नैतिक मूल्यों को ग्रहण करना।
• गरीब बच्चों को छुट्टी के दिनों में पढ़ाना।
• अधिक से अधिक पौधे लगाना।

प्रश्न 2.
टेसी थॉमस के जीवन से हमें क्या संदेश मिलता है?
उत्तर:
टेसी थॉमस के जीवन से हमें ये – संदेश मिलते हैं।

• सादगी का जीवन बिताना ।
• मेहनत, लगन और दृढ़ निश्चय से अपने पसंदी क्षेत्रों में सफलता के नये शिखर तय करना।
• अध्यापकों तथा गुरुजनों की स्तुति करना।
• लक्ष्य प्राप्त करने तक नहीं रुकना।
• हमें जो विषय पसंद है उसमें जी जान लगाना।
• कमर कसकर तैयारी करना।

आ) इन प्रश्नों के उत्तर आठ – दस पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
अच्छे नागरिक बनने के लिए कौन से गुण होने चाहिए?
उत्तर:
अच्छे नागरिक बनने के लिए निम्न लिखित गुण होने चाहिए जैसे :

• सामाजिक समस्याओं के प्रति जागरूक होना चाहिए।
• साक्षरता को बढ़ाना चाहिए। इस के लिए हर एक नागरिक या छात्र कम से कम पाँच महिलाओं को शिक्षित कराना चाहिए।
• सार्वजनिक जीवन में भ्रष्टाचार उन्मूलन के लिए नागरिकों को कदम बढ़ाना चाहिए।
• हर नागरिक को सच्चाई तथा ईमानदारी से रहना चाहिए। कानून का आदर करना चाहिए।
• दूसरों के प्रति आदर का गुण को अपनाना चाहिए।
• खूब परिश्रमी होनी चाहिए।
• आपने जीवन में पहले एक लक्ष्य को बनाना चाहिए। उसे प्राप्त करने की ओर कदम बढाना चाहिए।
• नैतिक मूल्यों को ग्रहण करना चाहिए।
• अधिक से अधिक पौधे लगाना चाहिए।

प्रश्न 2.
टेसी थॉमस अब्दुल कलाम को अपना आदर्श मानती हैं। क्यों?
उत्तर:
टेसी थॉमस अब्दुल कलाम को अपना आदर्श मानती हैं क्योंकि हमारे देश में जब भी अंतरिक्ष विज्ञान और मिसाइल की बात की जाती है तो ए.पी. जे. अब्दुल कलाम के नाम ही आता है। सच्चे अर्थों में वे देश के ही नहीं बल्कि पूरी दुनिया के आदर्श हैं। उन्होंने दुनिया के मान चित्र में भारत को स्थान दिलाया है उस के लिए भारतवासी ऋणी हैं। यही नहीं कि अब्दुल कलाम जी टेसी थॉमस के गुरु हैं। वे महान थे। वे महान हैं। वे महान रहेंगे। उनकी नेतृत्व क्षमता बेमिसाल है।

इ) किसी एक साक्षात्कार को उचित शीर्षक देते हुए निबंध के रूप में लिखिए।
उत्तर:
टेसी थॉमस
टेसी थॉमस हैदराबाद में डिफेंस क्वार्टर्स में रहती हैं। आप सदा भारतीय सांस्कृतिक छाप प्रदर्शन करनेवाली जरी साड़ियाँ पहनती हैं। आप सादगी का जीवन बिताती है। आपके घर में पुरस्कारों तथा सम्मानों का भंडार पड़ा है। उनकी शिक्षा-दीक्षा केरल स्थित अलप्पुझा में हुई। यहीं पर उनका जन्म भी हुआ था।

रक्षा अनुसंधान और विज्ञान को पुरुषों का क्षेत्र माना जाता है। मगर टेसी थॉमस जी ने इसका अपवाद है। उन्होंने अपनी मेहनत, लगन और दृढ़ विश्वास से पुरुष वर्चस्व वाले क्षेत्र में सफलता के नये शिखर तय किये हैं।

थॉमस रक्षा अनुसंधान और विकास संगठन के अग्नि – कार्यक्रम की निदेशक बनी। उन्होंने देश के किसी मिसाइल प्राजेक्ट की पहली महिला प्रमुख बनने का गौरव प्राप्त किया।

टेसी थॉमस बचपन से ही अंतरिक्ष के सपने देखती थी। इसी कारण उन्होंने गणित और विज्ञान विषय को अपने तन – मन में बसा लिया। इस कार्य में आपकी पाठशाला और अध्यापकों का बहुत बड़ा योगदान रहा। आप भारत की “प्रथम मिज़ाइल वुमन’ और अग्निपुत्री” कहकर पुकारा जाती हैं।

आप डी. आर. डी.ओ.द्वारा सन् 1985 में चुने गये देश भर के दस वैज्ञानिकों में एक हैं। आपके गुरु ए.पी.जे अब्दुल कलाम है। कलाम जी ने ही प्रेरणा के अग्नि पंख दिये हैं। कलाम जी को आप अपना आदर्श मानने में गर्व का अनुभव करती हैं।

आप बच्चों को यह सूचना देती हैं कि “वे जो भी पढ़े ध्यान से पढ़े। मेहनत करें। लक्ष्य प्राप्ति तक उन्हें रुकना नहीं चाहिए।

ई) ए.पी.जे. अब्दुल कलाम के विचार आदर्श योग्य हैं। इन विचारों को अमल में लाने के लिए आप क्या करेंगे?
उत्तर:
ए.पी.जे. अब्दुल कलाम के विचार आदर्श योग्य हैं। इन विचारों को अमल में लाने के लिए मैं ये करूँगा

• युवाशक्ति के रूप में देश के आर्थिक विकास में योगदान दूंगा।
• महिला साक्षरता को बढ़ाने में सहयोग दूंगा।
• मैं स्त्री समस्याओं के बारे में बताकर सावधान कराऊँगा।
• 6 से 14 वर्ष के बच्चों को शिक्षा पाने के अधिकार के बारे में सबको समझाऊँगा।
• बच्चों के अभिभावकों को नशाखोरी से मुक्ति दिलाने में योगदान दे सकूँगा। बाल मज़दूर का उन्मूलन कर सकूँगा।
• सार्वजनिक जीवन में भ्रष्टाचार उन्मूलन के व्यापक आंदोलन में भाग लेकर मैं अपना सहयोग दूंगा।
• मैं भी खुद भ्रष्टाचार मुक्त जीवन का निर्वाह करूँगा।
• मैं अपने प्रति ईमानदारी और दूसरों के प्रति आदर भाव रखूगा।
• खूब परिश्रम करूँगा।
• अधिक से अधिक पौधे लगाऊँगा।

भाषा की बात

अ) कोष्ठक में दी गयी सूचना पढ़िए और उसके अनुसार कीजिए।

1. प्रतिभा, परिश्रम, छात्र, शिक्षा (एक – एक शब्द का वाक्य प्रयोग कीजिए। पर्याय शब्द लिखिए।)
वाक्य प्रयोग

1. प्रतिभा – प्रतिभा में उससे कोई भी समझौता नहीं करते।
2. परिश्रम – खूब परिश्रम करने पर ही हमें जीत मिलता है।
3. छात्र – राम एक अच्छा छात्र है।
4. शिक्षा – जवाहरलाल जी का प्रारंभिक शिक्षा – दीक्षा घर पर ही हुई।

पर्याय शब्द

1. प्रतिभा – बुद्धि, प्रभा
2. परिश्रम – मेहनत, श्रम
3. छात्र – चेला, शिष्य, विद्यार्थी
4. शिक्षा – विद्या, पढाई

2. संभव, ज्ञान, बढ़िया, साकार (एक – एक शब्द का विलोम शब्द लिखिए। वाक्य प्रयोग कीजिए।)
विलोम शब्द

1. संभव × असंभव
2. ज्ञान × अज्ञान, मूर्खता
3. बढ़िया × घटिया
4. साकार × निराकार

वाक्य प्रयोग

1. संभव – परिश्रम से हर काम संभव हो जाता है। कोई काम असंभव नहीं होता।
2. ज्ञान – हर एक को ज्ञान चाहिए न कि अज्ञान।
3. बढ़िया – सदा बढ़िया माल को ही खरीदना चाहिए न कि घटिया माल।
4. साकार – मेरे राय में तो भगवान साकार रूपी है, निराकार नहीं।

3. छात्रा, छुट्टी, पौधा, बात (एक – एक शब्द का वचन बदलिए। वाक्य प्रयोग कीजिए।)
वचन

1. छात्रा – छात्राएँ
2. छुट्टी – छुट्टियाँ
3. पौधा – पौधे
4. बात – बातें

वाक्य प्रयोग

1. छात्रा – छात्राएँ सब मिलकर एक साथ जा रही हैं।
2. छुट्टी – गर्मी की छुट्टियों में मैं मुंबई जाऊँगा।
3. पौधा – हर एक को अधिक से अधिक पौधे लगाना चाहिए।
4. बात- व्यर्थ बातों से समय काटना ठीक नहीं।

आ) सूचना पढ़िए। उसके अनुसार कीजिए।

प्रश्न 1.
निर्धन, संकल्प (संधि विच्छेद कीजिए।)
उत्तर:
निर्धन = निः + धन
संकल्प = सम् + कल्प

प्रश्न 2.
सुबह – शाम, युवाशक्ति (समास पहचानिए।)
उत्तर:
सुबह – शाम – द्वंद्व समास
युवाशक्ति – तत्पुरुष समास

इ) रेखांकित शब्दों पर ध्यान दीजिए और इन्हें समझिए।

प्रश्न 1.
राष्ट्रपति कार्यकाल के दौरान कुछ बालकों ने उनका साक्षात्कार लिया था।
उत्तर:
कार्यकाल – पुंलिंग
कुछ – अनिश्चय वाचक सर्वनाम, अनिश्चय संख्या वाचक विशेषण
उनका – अन्य पुरुष वाचक सर्वनाम

प्रश्न 2.
निरंतर प्रयत्नशील रहते हुए सबसे बढ़िया काम करने की ओर बढ़ते रहें।
उत्तर:
निरंतर – क्रिया विशेषण
बढ़िया – अनिश्चित परिमाण वाचक विशेषण
की ओर – संबंध कारक

ई) रेखांकित शब्दों के स्थान पर कोष्ठक में दिये गये शब्दों का प्रयोग कर वाक्य बनाइए।
एक छात्र होने के नाते आप जिस कक्षा में भी पढ़ते हों, उसमें आगे बढ़ने के लिए खूब . परिश्रम करें। (नागरिक – देश, खिलाड़ी – खेल, कलाकार – कला, अध्यापक – विषय, परीक्षार्थी – परीक्षा)
उत्तर:

• एक नागरिक होने के नाते आप जिस देश में भी रहते हों, उसमें आगे बढ़ने के लिए खूब परिश्रम करें।
• एक खिलाड़ी होने के नाते आप जिस खेल में भी खेलते हों, उसमें आगे बढ़ने के लिए खूब परिश्रम करें।
• एक कलाकार होने के नाते आप जिस कला में भी हों, उसमें आगे बढ़ने के लिए खूब परिश्रम करें।
• एक अध्यापक होने के नाते आप जिस विषय में भी पढ़ाते हों, उसमें आगे बढ़ने के लिए खूब परिश्रम करें।
• एक परीक्षार्थी होने के नाते आप जिस परीक्षा में भी लिखते हों, उसमें आगे बढ़ने के लिए खूब परिश्रम करें।

परियोजना कार्य

छठवीं कक्षा से दसवीं कक्षा तक की हिन्दी पाठ्यपुस्तकों के मुखपृष्ठों में (कवर पेज) आपको कौनसा मुखपृष्ठ बहुत अच्छा लगता है? उसके बारे में अपने विचार व्यक्त करते हुए एक सूची बनाइए उसका कक्षा में प्रदर्शन कीजिए।
उत्तर:
छठवीं कक्षा से दसवीं कक्षा तक की हिंदी पाठ्य पुस्तकों के मुखपृष्ठों में मुझे सातवीं कक्षा की हिंदी पाठ्य पुस्तक का मुखपृष्ठ बहुत अच्छा लगता है। इसके बारे में मेरे विचार इस प्रकार हैं।

• एक आम के पेड़ का एक शाखा है जिसके कई आम के फल हैं।
• पेड पर एक तोता आम का फल तोड़ रहा है।
• एक बालक दूसरे बालक के कंधे पर बैठकर आम तोड़ रहा है।
• एक बगीचे में रंग – बिरंगे फूल खिले हुए हैं।
• एक लडकी हाथ में फूल लिये खरगोश के पीछे दौड रही है।
• पीले, काले रंग के साथ सफ़ेद बिंदुओं वाली तितली फूलों से मधु पीने फूलों पर उडने लगी। – बगीचे में उनके साथ – साथ एक कुत्ता भी है।
• बडे – बडे पंखों वाला एक भ्रमर भी मधु पीने फूलों पर उड़ रहा है।
• मुखपृष्ठ पर एक पाठशाला भी है। हरियाली से भरी हुई इस चित्र को देखकर बच्चों में पुस्तक के प्रति आकर्षण उत्पन्न होगा। पुस्तक तथा पाठों को पढने के लिए तत्पर हो उठेंगे।
• बच्चों में कुछ जानने की इच्छा पैदा होगी।
• खेलते – कूदते पढ़ने – लिखने का अभ्यास उनमें उत्पन्न होगा। पेड़ – पौधों, जीव – जंतुओं के प्रति प्रेम भावना भी छात्रों में उत्पन्न होगी।
• छात्रों के सर्वांगीण विकास के लिए यह मुखपृष्ठ बल देगा।

धरती के सवाल अंतरिक्ष के जवाब Summary in English

No one would imagine that a poor boy who sold newspapers in the streets of Rameshwaram in Tamil Nadu, would become an eminent scientist and the President of India. That poor boy proved that nothing was impossible in this world for a man with talent, hard work and indefatigability. Where there is a will, there is a way. Yes, that boy is none other than our ex-President who was renowned as Missile Man ‘Bharata Ratna’ Abul Faqir Jainullabuddin Abdul Kalam.

When he held office as President, some students interviewed him. The following are the excerpts from that interview.

Students :
Rapidly growing population and other social problems are spreading like an epidemic. As students, how can we tackle them? Please explain.

Abdul Kalam : There are no two opinions about this. There are population growth and other social problems in our country. But one unforgettable thing is – there is no other country in the world like India which has 50 per cent energetic youth. The young generation is playing a key role in the economic development of India. Where the woman literacy is ample enough, there literacy controls the growing population. It has already been proved. As a student, each one of you should educate 5 illiterate women. Besides, make them aware about the problems women are facing in the present society.

Students :
Sir, would you please advise us as President of India, how to resolve the problem of child labour.

Abdul Kalam :
As per law, it is a crime to engage the children in work. Before the end of this century, we should root it out. Indian Constitution declares that the children aged between 6 and 14 are entitled the right to education. We should wage a war to get of the intoxication of guardians of the children. There is a need to educate them through adult education. We may choose three different ways to solve this problem. They are :
1) children should be passionate on their own to continue their studies.
2) To get their parents educated
3) To develop the nature of self control in the masters who engage children in work.

Students :
Presently the corruption is prevalent in all walks of life. What will our stu dents do to salvage India from the corruption by the year 2020?

Abdul Kalam : You should organize agitations to eradicate the corruption in public life. These agitations should be started from our home and our school. In my opinion, three people can help in the eradication of corruption. They are : 1) Mother 2) Father and 3) The teachers of primary schools. If these people teach the students the lesson of honesty, faith, no one can move them in their life. Therefore, this type of agitation should begin at every home. Then we can eliminate corruption from our public life. If you decide to lead your lives always honesty morally, and without corruption, and to move towards that direction, you will be ideal to others.

Students :
Elders always instruct something to children. Some want us to be disciplined, some want us to fare well in studies, some want us to be honest and loyal. Some others advise us to work hard. It is very good to follow all these. But what is the great quality a student should have?

Abdul Kalam :
The great quality a student should possess is to have faith in himself and to give respect to others. These characteristics will mould you into ideal students.

Students :
Sir, last question. As a student, how can I be of help to make your dream of developing India come true?

Abdul Kalam :
Whatever class you study in, try to work hard and whole heartedly and be successful with flying colours. Firstly set a goal in your life. Later, obtain needed experience and knowledge to achieve that goal. Be victorious fighting against problems. Make an effort constantly and move towards doing good deeds. Follow moral values. The students should always work hard. During holidays, have a motive in your life to get the poor and destitute children educated. The students plant trees. By doing this, they will be of a great helping keeping ecological balance. All these deeds lead towards a progressive way not only us but also our country.

Interview – 2

I got the interview with Tessy Thomas with much difficulty. I went to her home situated at defence quarters in Hyderabad. On hearing the calling bell, she, clad in a jari sari and seemed to be the symbol of Indian culture, invited me in a humble manner. I was impresed with her simple living at my very first sight.

Her house was filled with the things concerned with awards and momentous. But, of them, the Mahout’s picture which she got as a prize during her Engineering, attracted me very much. She completed her schooling at Alappujha village in Kerala where she was born. In those times, defence, research and science course were supposed to be the fields belonged to men only. But Tessy Thomas was different from this. With her effort, perseverance, passion, determination she reached the peaks in her career and achieved success in the field which was supposed for men only.

As a part of Defence Research and Development Organization (DRDO), she became the monitor of ‘Agni-5′ programme. She was honoured as the first Indian woman who took up the first missile project in the country. Come …. let’s ask her and know about her.

Interviewer :
What would you say about your initial life?

Tessy Thomas :
Thad desire to do something different since my childhood. I would dream about Space. That’s why I got interested in science and mathematics mentally and physically. In this the role of my school in Alappujha and teachers is worth – mentioning. My teachers’ cooperation and my determination and dedication helped me achieve success.

Interviewer :
How would you feel if someone else called you the ‘India’s First Missile Woman’ and ‘The daughter of Agni’?

Tessy Thomas :
I feel very glad. I have no words to describe my joy. Ten young scientists had been selected by DRDO in 1985 from all over the country. I was one among them. That day my joy knew no bounds. I felt like my dreams had wings. When Agni missile was successful, it caused great excitement which I will ever remember.

Interviewer :
Who would you think is your role model?

Tessy Thomas :
As to space science and missile, only one person’s name echoes in everybody’s hearts – APJ Abdul Kalam. In fact, he is highly regarded as an ideal personality not only in India but also throughout the world. All Indians were deeply indebted to him. I proudly say, he is my preceptor (Tessy Thomas worked under the leadership of Kalam at DRDO). He is an inspiration to me. It was only because of his inspiration I got ‘Agni wings ! He is such a great man. The great people are always great. His leadership qual ity is matchless. I feel very proud to regard him as my role model.

Interviewer :
What is your message to the children?

Tessy Thomas :
What I would like to tell the children is – whatever you study, do it attentively. Be hard – working stop not till you reach your goal. Show your concern on the things you like the most. Prepare ardently you will certainly achieve success.

धरती के सवाल अंतरिक्ष के जवाब Summary in Telugu

తమిళనాడుకు చెందిన రామేశ్వరం వీధుల్లో వార్తాపత్రికలను అమ్ముకునే ఒక పేద బాలుడు ఒకరోజు సుప్రసిద్ధ శాస్త్రవేత్త మరియు భారతదేశ రాష్ట్రపతి అవుతాడని ఎవ్వరూ కలలో కూడా ఆలోచించి ఉండరు. కానీ ఆ పేద పిల్లవాడు తన ప్రతిభ, పరిశ్రమ మరియు శ్రద్ధలతో మనిషికి ఈ ప్రపంచంలో అసంభవం అనేది ఏదీ ఉండదని నిరూపించెను. మనస్సులో ఒకవేళ కోరిక ఉన్నట్లయితే దారి దానంతట అదే లభిస్తుంది. అవును, ఆ బాలుడు మరెవరో కాదు మన భారతదేశ పూర్వ రాష్ట్రపతి మిసైల్ మేన్ గా ప్రసిద్ధి చెందిన “భారతరత్న” అబుల్ ఫకీర్ జైనుల్లాబుద్దీన్ అబ్దుల్ కలాం.

ఆయన రాష్ట్రపతి పదవిలో నున్న సమయంలో కొంతమంది విద్యార్థులు ఆయనను ఇంటర్వ్యూ చేసిరి. ప్రస్తుతం ఆ ఇంటర్వ్యూలోని కొన్ని చమక్కులు.

బాలురు :
పెరుగుతున్న జన సంఖ్య, ఇతర సామాజిక సమస్యలు మనదేశంలో మహమ్మారిలా వ్యాపిస్తున్నాయి. వాటి గురించి జాగరూకత తీసుకోవడంలో మా విద్యార్థులు ఏం చేయగలం?

అబ్దుల్ కలాం :
దీనిలో రెండు అభిప్రాయాలు ఏమీ లేవు. మనదేశంలో జనాభా పెరుగుదల, సామాజిక సమస్యలు ఉన్నాయి. కానీ మరచిపోని విషయం ఏమిటంటే ఈ ప్రపంచంలోనే 50 శాతం యువశక్తి ఉన్న దేశం భారతదేశం తప్ప మరొకటి లేదు. ఈ యువశక్తి దేశ ఆర్థిక అభివృద్ధిలో ప్రధాన పాత్ర పోషించుచున్నది. ఎక్కడైతే స్త్రీ అక్షరాస్యత ఎక్కువగా ఉందో అక్కడ అక్షరాస్యత, పెరిగే జనాభాను నియంత్రించుచున్నది. ఇది ఋజువైనది కూడా. ఒక విద్యార్థిగా మీరందరూ కనీసం ఒక్కొక్కరు ఐదుగురు మహిళలను అక్షరాస్యులను చేయండి. (ఎవరికైతే చదవడం వ్రాయడం రాదో వారిని) దీనికి తోడు నేటి సమాజంలో స్త్రీలు ముఖ్యంగా ఏ సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్నారో వాటిని గురించి కూడా వివరించండి.

బాలురు :
భారత రాష్ట్రపతిగా మీరు బాల కార్మికుల సమస్యలను ఏ విధంగా పరిష్కరిస్తారో సూచనలివ్వండి.

అబ్దుల్ కలాం :
చట్టపరంగా బాలకార్మికులచే పనిచేయించడం ఒక నేరం. ఈ దశాబ్దం అంతం లోపల మనం దీన్ని కూకటివేళ్ళతో సహా పెకిలించాలి. భారతదేశ రాజ్యాంగం కూడా 6 నుండి 14 సం||రాల వయస్సు గల పిల్లలకు విద్య పొందే హక్కును పొందుపరచినది. బాల సంరక్షకుల మత్తును వదిలించడానికి యుద్ధం చేయవలసిన అవసరం ఉంది. వయోజన విద్య ద్వారా వారిని విద్యావంతులను చేయవలసిన పని ఉన్నది. ఈ సమస్యను పరిష్కరించుటకు మూడు వేర్వేరు ఉపాయాలను ఎంపిక చేసుకొనవచ్చును. అవి: 1) పిల్లలు స్వయంగా తమ చదువులను కొనసాగించడంలో అభిరుచి కలిగి ఉండడం 2) తల్లిదండ్రులను విద్యావంతులను చేయడం 3) పిల్లల చేత పని చేయించుకునే యజమానులలో ఆత్మ నియంత్రణ ప్రవృత్తిని పెంపొందించడం.

బాలురు :
ప్రస్తుతం అవినీతి అన్ని రంగాలలో వ్యాపించి ఉంది. 2020 సం||రాల కల్లా భారతదేశాన్ని అవినీతి నుండి విముక్తి చేయుట కొరకు మా విద్యార్థులం ఏమి చేయవచ్చు ?

అబ్దుల్ కలాం :
సార్వజనీన జీవితంలో అవినీతి నిర్మూలనకు ఆందోళన ఉద్యమాలు) చేపట్టాలి. ఈ ఉద్యమాలు మన ఇంటి నుండి, పాఠశాల నుండి ప్రారంభించాలి. నా దృష్టిలో ఈ అవినీతి నిర్మూలనలో ముగ్గురు వ్యక్తులు మాత్రమే సహాయకులు కాగలరు. వారు 1. తల్లి 2. తండ్రి మరియు 3. ప్రాథమిక పాఠశాలల ఉపాధ్యాయులు. ఈ ముగ్గురు విద్యార్థులలో నిజాయితీ, నమ్మకం అనే పాఠాలను చదివించినట్లయితే వారి జీవితంలో వారిని ఇంకెవ్వరూ కదలించలేరు. అందువలన ప్రతి ఇంటిలో ఇలాంటి ఉద్యమం రావాలి. అప్పుడు మనం మన సార్వజనీన జీవితంలో అవినీతిని తొలగించవచ్చు. మీరందరూ ఎల్లప్పుడూ నీతి నిజాయితీతో మరియు అవినీతి రహితంగా జీవితాన్ని గడుపుతామని సంకల్పించుకుని ఆ దిశగా అడుగులు వేస్తే మీరందరూ ఇతరులకు ఆదర్శప్రాయులు అవుతారు.

బాలురు :
పెద్దలు పిల్లలకు ఎల్లప్పుడూ ఏదో ఒక ఉపదేశం చేస్తూ ఉంటారు. కొందరు క్రమశిక్షణతో ఉండాలని అంటూ ఉంటారు. కొంతమంది బాగా చదవమని చెబుతారు, కొంతమంది నిజాయితీ, నమ్మకస్తులుగా ఉండమని చెబుతారు. బాగా పరిశ్రమించండి అని చెబుతారు మరికొందరు. వీటిని పాటించడం మంచిదే కానీ ఒక విద్యార్థికి ఉండవలసిన గొప్పగుణం ఏమిటి?

అబ్దుల్ కలాం :
ఒక విద్యార్థికి అన్నిటి కంటే ముఖ్యంగా ఉండవలసిన ఒక గొప్ప లక్షణం తనపట్ల నమ్మకం. ఇతరుల పట్ల గౌరవం. ఈ గుణాలు నిస్సందేహంగా మిమ్మల్ని ఆదర్శపౌరులుగా తీర్చిదిద్దుతాయి.

విద్యార్థులు :
చివరి ప్రశ్న. ఒక విద్యార్థిగా నేను అభివృద్ధి చెందుతున్న భారతదేశపు మీ స్వప్నాన్ని సాకారం చేసే దిశగా ఎలా తోడ్పడగలను?

అబ్దుల్ కలాం :
ఒక విద్యార్థిగా మీరు ఏ తరగతిలోనైనా చదవండి, దానిలో పైకి రావడానికి బాగా కృషి చేయండి. మీ జీవితంలో మొదటగా ఒక లక్ష్యాన్ని ఏర్పరచుకోండి. తదుపరి ఆ లక్ష్యాన్ని పొందడానికి కావలసిన అనుభవాన్ని, జ్ఞానాన్ని పొందండి. సమస్యలతో యుద్ధం చేస్తూ విజయాన్ని పొందండి. నిరంతరం ప్రయత్నం చేస్తూ అన్నిటికంటే మంచి పని చేసే దిశగా పయనించండి. నైతిక విలువలను కూడా పాటించండి, పొందండి. విద్యార్థులు ఎల్లప్పుడూ పరిశ్రమ చేస్తూ ఉండాలి. విద్యార్థులు సెలవు రోజుల్లో పేద మరియు వసతుల లేమితో బాధపడుతున్న పిల్లలను చదివించడం తమ జీవితంలో ఒక ఉద్దేశ్యంగా పెట్టుకోండి. విద్యార్థులు ఎక్కువగా మొక్కలు నాటాలి. దీంతో వాతావరణంలో సమతుల్యత ఉంచడంలో సహాయం చేసివారవుతారు. ఈ మన పనులు మనల్ని మాత్రమే కాక మన దేశాన్ని కూడా అభివృద్ధి పథంపై నడిపిస్తాయి.

ఇంటర్వ్యూ – 2

బాలురు :
అతి కష్టం మీద. నాకు టెస్సీ థామ తో ఇంటర్వ్యూ లభించినది. నేను చాలా ఉదయాన్నే హైదరాబాద్ లోని ఢిపెన్స్ క్వార్టర్స్ లో నున్న ఆమె ఇంటికి వెళ్ళితిని. కాలింగ్ బెల్ మ్రోగించగానే జరీ చీరలో భారతీయ సంస్కృతి ఉట్టిపడే విధంగా ఉన్న ఆమె చిరునవ్వుతో నన్ను సాదరంగా ఆహ్వానించింది. నేను మొదటి చూపులోనే ఆమె సాదా జీవితం పట్ల ప్రశంసకుడిని అయ్యాను.

ఇంట్లో చూసినట్లయితే పురస్కారాలు, సన్మానాలతో కూడిన వస్తువులతో ఇల్లు నిండిపోయి ఉన్నది. కానీ వాటిలో విశేషంగా నన్ను ఆకర్షించినది. ఆమె ఇంజనీరింగ్ చదివేటప్పుడు కాలేజీ తరపున బహుమానం పొందిన ఏనుగు వాని బొమ్మ. ఆమె విద్యాభ్యాసం కేరళలోని “అలప్పుఝా” అనే గ్రామంలో జరిగింది. అక్కడే ఆమె జన్మించినది. రక్షణ పరిశోధన, విజ్ఞాన శాస్త్ర పఠనం అనేవి పురుషులకు మాత్రమే చెందిన రంగాలుగా భావింపబడేవి. కానీ టెస్సీ థామస్ దీనికి అపవాదు. ఆమె తన కృషి, పట్టుదల, శ్రద్ధ, దృఢ నిశ్చయంతో పురుషులకు మాత్రమే చెందిన ఈ రంగంలో విజయ శిఖరాలను అధిరోహించినది. థామస్ రక్షణ పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి సంస్థ (డి. ఆర్.డి.ఓ) లో భాగంగా అగ్ని – 5 కార్యక్రమ పర్యవేక్షకురాలు అయినది. ఆమె దేశంలోని మొట్టమొదటి మిసైల్ ప్రాజెక్టును చేపట్టిన మొట్టమొదటి భారతదేశ మహిళగా గౌరవాన్ని పొందినది. పదండి ఆమెనే అడిగి ఆమె గురించి తెలుసుకుందాం.

ఇంటర్వ్యూ చేసిన వ్యక్తి :
మీరు తమ ప్రారంభిక జీవితాన్ని గురించి ఏమి తెలియజెప్పెదురు?

టెస్సీథామస్ :
నాకు బాల్యం నుండియే ఏదో చేయాలనే కోరిక ఉండేది. నేను అంతరిక్షం గురించి కలలు కంటూ ఉండేదాన్ని. అందువలననే నేను విజ్ఞాన శాస్త్రం మరియు గణిత శాస్త్రాలను మానసికంగాను శారీరకంగా ఒంట పట్టించుకున్నాను. ఇందులో నా పాఠశాల (అలప్పఝా) మరియు ఉపాధ్యాయుల పాత్ర కూడా చాలా ఉన్నది. ఉపాధ్యాయుల సహయోగం మరియు నిజమైన అకుంఠిత దీక్ష నేను విజయ తీరాలకు చేరుటకు దోహదపడినవి.

ఇంటర్వ్యూ చేసిన వ్యక్తి :
ఎప్పుడైనా ఎవరైనా మిమ్మల్ని “భారతదేశ ప్రప్రథమ మిస్సైల్ ఉమన్” మరియు “అగ్నిపుత్రి” అని పిలిచినట్లయితే మీకు ఎలా ఉంటుంది?

టెస్సీ థామస్ :
నాకు చాలా సంతోషంగా ఉంటుంది.నా సంతోషాన్ని వర్ణించడానికి నా వద్ద మాటలే కరవవుతాయి. 1985లో డి.ఆర్.డి.ఓ. ద్వారా దేశ వ్యాప్తంగా పదిమంది యువ శాస్త్రవేత్తల్ని ఎంపిక చేయడం జరిగింది. వారిలో నేను ఒకర్ని. ఆ రోజు నా సంతోషానికి హద్దులు ఏమీ లేవు. నా కలలకు రెక్కలు వచ్చినట్లు అనిపించింది. నేను అగ్నిమిస్సైల్ యాత్ర వలన ఎంత అనందం పొందానో ఎల్లప్పుడూ గుర్తుంటుంది.

ఇంటర్వ్యూ చేసిన వ్యక్తి :
మీరు ఎవర్ని ఆదర్శంగా భావిస్తారు ?

టెస్సీ థామస్ :
ఈ రోజున ఇక్కడ ఎప్పుడైనా అంతరిక్ష విజ్ఞానం మరియు మిస్సెల్ గురించి మాటలు వస్తే అందరి మనస్సులో ఒకే ఒక వ్యక్తి పేరు ప్రతిధ్వనిస్తుంది. ‘ఏ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం”. నిజమైన అర్థంలో ఆయన దేశానికే కాదు ప్రపంచం మొత్తంలో ఆదర్శనీయుడు. ఆయన ప్రపంచ పటంలో భారతదేశానికి స్థానాన్ని సంపాదించినందుకు భారతీయులందరూ ఆయనకు ఋణపడి యున్నారు. నేను గర్వంగా చెబుతున్నాను. ఆయన మా గురువు గారు డి.ఆర్.డి.ఓ. లో టెస్సీ థామస్ కలాంగారి నేతృత్వం (నాయకత్వం)లో పని చేసినది. ఆయనే నాకు ప్రేరణ. ఆయన ప్రేరణతోనే నేను “అగ్ని రెక్కల”ను పొందితిని. ఆయన గొప్పవారు. గొప్పవారు మరియు గొప్పవారి గానే ఉంటారు. ఆయన నాయకత్వ గుణం ఉదాహరించలేనిది. ఆయనను నేను ఆదర్శంగా తీసుకోవడంలో నేను చాలా గర్వపడుచున్నాను.

ఇంటర్వ్యూ చేసిన వ్యక్తి :
పిల్లలకు మీరు ఇచ్చే సలహా ఏమిటి?

టెస్సీ థామస్ :
పిల్లలతో నేను ఏమి చెప్పదలచుకున్నానంటే మీరు ఏదైనా చదవండి, ధ్యాసతో చదవండి. బాగా పరిశ్రమించండి. లక్ష్యం సిద్ధించే వరకు ఆగవద్దు. మీకు ఏది ఇష్టమో దానిలోనే శ్రద్ధ చూపండి. నడుం బిగించి సిద్ధంకండి. విజయం తప్పని సరిగా మీ పాదాలను ముద్దాడుతుంది.

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

2 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो या तीन वाक्यों में लिखिए।

प्रश्न 1.
कलाम जी के बचपन के बारे में आप क्या जानते हैं?
उत्तर:
कलाम जी बचपन में बहुत गरीब परिवार से थे। वे तमिलनाडु के रामेश्वरम की गलियों में समाचार पत्र बेचते थे। वे निर्धन थे। बचपन में उन्हें शिक्षा के लिए भी बहुत संघर्ष करना पड़ा।

प्रश्न 2.
बढ़ती जनसंख्या को रोकने के लिए कलाम जी ने क्या उपाय बताए?
उत्तर:
बढ़ती जनसंख्या को रोकने के लिए कलाम जी ने लोगों को साक्षर बनाने को कहा है। उनका कहना है कि हमें महिलाओं की साक्षरता पर विशेष बल देना चाहिए। हम देखते हैं कि जिन क्षेत्रों में महिला साक्षरता अधिक है वहाँ जनसंख्या वृद्धि दर कम है। वे कहते हैं कि प्रत्येक छात्र को कम से कम पाँच महिलाओं को शिक्षित करना चाहिए। साथ ही आप उन्हें समाज की उन प्रमुख समस्याओं के बारे में भी बतायें, जिनसे आजकल की महिलाओं को संकट का सामना करना पड़ रहा है।

प्रश्न 3.
कलाम जी सदगुण संपन्न हैं। आप उनमें से किस गण का पालन करना चाहते हैं?
उत्तर:
कलाम जी में अनेक गुण हैं, जैसे- सादगी, ईमानदारी, अध्यवसायी, मेहनती इत्यादि। मैं उनकी तरह ईमानदार बनना चाहूँगा। ईमानदारी इंसान को बहुत आगे ले जाती है। ईमानदार इंसान समाज के विकास में सहायक होता है। ईमानदारी का पालन करने से इसका प्रसार होता है। इससे समाज स्वस्थ बनता है। इसके माध्यम से हम और समाज दोनों सुखी रह सकते हैं।

प्रश्न 4.
बाल मज़दूरी दूर करने के लिए अपनी ओर से कुछ सुझाव दीजिए।
उत्तर:
बाल मजदूरी कराना एक अपराध है। इसे रोकने के लिए कानून को और कड़ा बनाना पड़ेगा। किंतु बालक अपनी घर की परेशानी के कारण मज़दूरी करने जाते हैं। यदि हम भारत से गरीबी को मिटा दें तो बाल मजदूरी अपने आप समाप्त हो जाएगी। बच्चों के लिए शिक्षा, स्वास्थ्य और रहने-खाने की व्यवस्था मुफ्त होनी चाहिए। जो बच्चे ऐसे आवासीय पाठशालाओं में पढ़ते हैं उनके माता-पिता को भी प्रोत्साहन स्वरूप धन या आवश्यक सामग्री मिलनी चाहिए। बाल मज़दूरी रोकने के लिए पोस्टर आदि लगाकर लोगों को जागरूक करना चाहिए।

प्रश्न 5.
‘टेसी थॉमस को मिजाइल वुमेन या अग्निपुत्री क्यों कहते हैं?
उत्तर:
टेसी थॉमस एक महिला वैज्ञानिक हैं। रक्षा अनुसंधान और विज्ञान को पुरुषों का क्षेत्र माना जाता था। मगर टेसी जी ने अपने मेहनत लगन और दृढ़ निश्चय से इस क्षेत्र में मेहनत की। निरंतर श्रम से वो रक्षा अनुसंधान और विकास संगठन (डी.आर.डी.ओ) के अग्नि-5 कार्यक्रम की निदेशक बनीं। उन्होंने देश के किसी मिज़ाइल प्रॉजेक्ट की पहली महिला प्रमुख बनने का गौरव प्राप्त किया। इसलिए उन्हें मिजाइल वुमेन कहते हैं।

प्रश्न 6.
एक छात्र के रूप में विकसित भारत के स्वप्न को साकार करने के लिए हमें क्या – क्या करना चाहिए?
उत्तर:
एक छात्र के रूप में विकसित भारत के स्वप्न को साकार करने के लिए हमें खूब परिश्रम करना चाहिए। इसके पहले हमें अपने जीवन में एक लक्ष्य को बना लेना चाहिए। फिर उसे सफल बनाने के लिए आवश्यक ज्ञान और अनुभव प्राप्त करना चाहिए। बाधाओं पर विजय प्राप्त करना चाहिए। नैतिक मूल्यों को अपनाना चाहिए।

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

4 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर छह पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
महिला साक्षरता की क्या आवश्यकता है?
उत्तर:
महिलाएँ परिवार के विकास में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती हैं। परिवारों को जोड़कर ही समाज बनता है।
यदि महिलाएँ साक्षर होंगी तो घर की समस्याओं का अंत हो जाएगा। यदि ऐसा हुआ तो समाज का विकास होगा। जनसंख्या दर को धीमा करने के लिए महिलाओं का साक्षर होना आवश्यक है। यदि महिला शिक्षित होगी तो वह अपने पूरे परिवार को शिक्षित बना सकती है। वैसे भी माँ को ही पहली अध्यापिका होने का गौरव प्राप्त है। इससे महिलाएँ रोजगार कर सकती है। वे नौकरी भी कर सकती हैं। इससे महिलाओं के विकास को भी बल मिलेगा।

प्रश्न 2.
भारत में प्रमुख समस्याएँ क्या-क्या हैं?
उत्तर:
भारत में अनेक प्रकार की समस्याएँ हैं। जनसंख्या समस्या उसमें प्रमुख है। इस समस्या के साथ अनेक समस्याएँ भी जुड़ी हुई हैं। रोजगार की समस्या का मूल कारण बढ़ती जनसंख्या ही है। अशिक्षा भी भारत की प्रमुख समस्या है। मज़दूरों की हालत भी दिन-प्रतिदिन खराब होती जा रही है। पर्यावरण में प्रदूषण तेजी से फैलता जा रहा है। पीने के पानी की समस्या भी बढ़ गई है। भ्रष्टाचार भी भारत की प्रमुख समस्याओं में से एक है। इसके कारण हमारा विकास सबसे अधिक प्रभावित हुआ है।

प्रश्न 3.
भ्रष्टाचार के उन्मूलन के लिए कलामजी ने क्या-क्या सुझाव दिये हैं?
उत्तर:
भ्रष्टाचार के उन्मूलन के लिए कलाम जी ने सुझाव दिया है कि सार्वजनिक जीवन में भ्रष्टाचार उन्मूलन के लिए व्यापक आंदोलन की आवश्यकता है। यह आंदोलन अपने घर और विद्यालय से ही आरंभ करना होगा। भ्रष्टाचार उन्मूलन में तीन लोग अधिक सहायक हो सकते हैं- माता, पिता और प्राथमिक विद्यालय के शिक्षक| यदि ये तीनों बच्चों को ईमानदारी और सच्चाई का पाठ पढ़ाते हैं तो इसके बाद जीवन में शायद ही कोई उनको हिला पाएगा। हमें संकल्प लेना चाहिए कि हम सदैव ईमानदार एवं भ्रष्टाचारमुक्त जीवन का निर्वाह करेंगे और दूसरों के लिए आदर्शवान बने रहेंगे।

प्रश्न 4.
अब्दुल कलाम जी के अनुसार एक छात्र में किन-किन गुणों का होना ज़रूरी हैं?
उत्तर:
यह प्रश्न ‘धरती के सवाल-अंतरिक्ष के जवाब ‘ नामक पाठ से दिया गया है।

• एक छात्र होने के नाते हर एक छात्र कम से कम पाँच महिलाओं को शिक्षित करें।
• ईमानदारी और सच्चाई का गुण अपनायें। * भ्रष्टाचार उन्मूलन में स्वयं भाग लें।
• अपने प्रति ईमानदारी और दूसरों के प्रति आदर भाव रखें।

प्रश्न 5.
टेसी थॉमस का जीवन हमें किस तरह प्रेरित करता है?
उत्तर:
भारत की “प्रथम मिज़ाइल वुमन” और अग्निपुत्री नाम से विख्यात हैं टेसी थॉमस। उनका आदर्शमय जीवन सबके लिए प्रेरणादायक रहा है। कठोर परिश्रम, लगन, लक्ष्य प्राप्ति तक चैन न लेने का महान आशय आदि उनको इतनी ख्यातिवान बना चुके हैं। उनका सफल जीवन ही पढाई में श्रद्धा, मेहनत, मनपसंद विषय में जी – जान लगा देने की सूचना, सफलता प्राप्त करने तक कमर – कसकर तैयारी करने की हमें प्रेरणा देता है।

प्रश्न 6.
भारत को भ्रष्टाचार से मुक्त कराने में छात्रों का क्या योगदान हो सकता है?
उत्तर:
भूतपूर्व राष्ट्रपति मान्य ए.पी.जे. अब्दुल कलाम जी की दृष्टि में भ्रष्टाचार उन्मूलन में तीन तरह के लोग सहायक सिद्ध हो सकते हैं। वे हैं – 1) माता 2) पिता और 3) प्राथमिक विद्यालय के शिक्षक| घर में और बाहर बच्चों को ईमानदारी और सच्चाई का पाठ मिलना चाहिए।

भारत को भ्रष्टाचार से मुक्त कराने में छात्रों का महान योगदान हो सकता है। पहले – पहल वे संकल्प कर लें कि “हम सदैव ईमानदारी एवं भ्रष्टाचार मुक्त जीवन का निर्वाह करेंगे और दूसरों के लिए
आदर्शवान बने रहेंगे।”

प्रश्न 7.
अब्दुल कलाम जी और टेसी थॉमस के साक्षात्कारों से आपने क्या सीखा?
उत्तर:
अब्दुल कलाम और टेसी थॉमस के साक्षात्कारों से हमें निम्नलिखित सीख मिलती है एक छात्र के लिए सबसे महत्वपूर्ण अपने प्रति ईमानदारी और दूसरों के प्रति आदर का गुण है। हमें पढाई में हमेशा खूब परिश्रमी बनने का प्रयास करना चाहिए। जीवन में एक लक्ष्य बनाना चाहिए। हमें पढ़ाई के लिए आवश्यक ज्ञान और अनुभव प्राप्त करना चाहिए। हमें निरंतर प्रयत्नशील रहना चाहिए।

नैतिक मूल्यों को ग्रहण करना चाहिए। छुट्टियों में गरीब बच्चों और अशिक्षित महिलाओं को पढ़ाना चाहिए। अधिक से अधिक पेड़ लगाने चाहिए। पर्यावरण को संतुलित बनाने में हाथ बटाना चाहिए। मेहनत, लगन और दृढ़-निश्चय से मंजिल तक पहुँचने का प्रयास करना चाहिए। सच्ची सफलता शिक्षा से ही प्राप्त होती है। ईमानदारी सबसे अच्छा गुण है।

प्रश्न 8.
भ्रष्टाचार उन्मूलन में पाठशाला का क्या महत्व है?
उत्तर:
भ्रष्टाचार उन्मूलन में पाठशाला का बहुत महत्व है। पाठशाला बच्चों को ईमानदारी और सच्चाई का पाठ पढ़ाते हैं। हमें अनुशासन में रहने की सीख पाठशाला से ही मिलती है। यदि हमारे पाठशाला का माहौल अच्छा है तो बच्चे आगे चलकर ईमानदार इंसान बनते हैं। इससे समाज में भलाई फैलती है। बच्चे पाठशाला में सीखी हुई बात घर में भी बताते हैं। इसलिए बड़ों को भी कभी-कभी बच्चों की बातें सुननी चाहिए। उनसे सीख लेनी चाहिए। इस प्रकार भ्रष्टाचार अपने आप समाप्त हो जाएगा।

प्रश्न 9.
टेसी थॉमस की पाठशाला की पढ़ाई के बारे में आप क्या जानते हैं?
उत्तर:
टेसी थॉमस की शिक्षा-दीक्षा केरल प्रांत के अलप्पुझा में हुई। यहीं पर उनका जन्म हुआ था। उन्हें ‘हाथी वाला स्मारक’ भी इंजीनियरिंग की पढ़ाई के समय कॉलेज की ओर से दिया गया था। उन्हें बचपन से ही कुछ अलग करने की चाह थी। वे तरिक्ष के सपने देखती थीं। यही कारण रहा कि उन्होंने गणित और विज्ञान विषय को अपने तन-मन में बसा लिया। इसमें उनकी पाठशाला (अलप्पुझा) और अध्यापकों का बहुत बड़ा योगदान रहा।

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

8 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर 8-10 पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
अग्निपुत्री टेसी थॉमस के जीवन से बच्चों को किस प्रकार की प्रेरणा मिलती है? स्पष्ट कीजिए।
उत्तर:
आधुनिक वैज्ञानिक युग में बड़े – बड़े चमत्कार दिखाकर भारत के नाम रोशन करनेवालों में “प्रथम मिज़ाइल वुमन’ टेसी थॉमस एक हैं। उनका जन्म और शिक्ष – दीक्षा केरल स्थित अलप्पुझा में हुई। उनको बचपन से ही गणित और विज्ञान के विषयों में बड़ी रुचि थी। आपने इंजीनियरिंग की पढाई पूरी की। अपनी मेहनत लगन और दृढ निश्चय से वे रक्षा अनुसंधान और विकास संगठन के अग्नि कार्यक्रम की निर्देशिका बनीं।

आपको भारत सरकार ने ‘अग्निपुत्री की उपधि से भी सम्मानित किया । आप मिजाइल मैन नाम से विख्यात हुआ भारत रत्न” ए.पी.जे. अब्दुल कलाम को अपने गुरु तथा आदर्श मानती हैं।

बच्चों के लिए टेसी थॉमस का जीवन आदर्शमय तथा प्रेरणा दायक है। अपनी मेहनत, लगन और दृढ निश्चय से उनको ऐच्छिक सफलता प्राप्त हुई। लक्ष्य साधना तन – मन में बसाकर उन्होंने सब परिश्रम किया। इस काम में पाठशाला के अध्यापकों का बहुत बड़ा योगदान रहा। परिवार वालों और अध्यापकों के सहयोग और सच्ची लगन के उनका यश बढ़ा।

कठोर परिश्रम, लगन, लक्ष्यप्राप्ति तक चैन न लेने का महान आशय आदि उनकी ख्याति बढा चुके हैं। उनका सफल जीवन ही एक मात्र आदर्शनीय है। इससे बच्चों को मन पसंद विषय में जी – जान लगा देने की सूचना, पढाई में अधिक श्रद्धा, मेहनत, कितने भी कष्ट आये, सफलता प्राप्त करने तक कमर – कसकर तैयारी करने की प्रेरणा मिलती हैं।

प्रश्न 2.
भारत को भ्रष्टाचार से मुक्त कराने के लिए अब्दुल कलाम जी के सुझावों को अपने शब्दों में लिखिए।
उत्तर:
शीर्षक का नाम : “धरती के सवाल अंतरिक्ष के जवाब” है।

भ्रष्टाचार के उन्मूलन के लिए कलाम जी ने सुझाव दिया है कि सार्वजनिक जीवन में भ्रष्टाचार उन्मूलन के लिए व्यापक आंदोलन की आवश्यकता है। यह आंदोलन अपने घर और विद्यालय से ही आरंभ करना होगा। भ्रष्टाचार उन्मूलन में तीन लोग अधिक सहायक हो सकते हैं- माता, पिता और प्राथमिक विद्यालय के शिक्षक। यदि ये तीनों बच्चों को ईमानदारी और सच्चाई का पाठ पढ़ाते हैं तो इसके बाद जीवन में शायद ही कोई उनको हिला पाएगा। हमें संकल्प लेना चाहिए कि हम सदैव ईमानदार एवं भ्रष्टाचारमुक्त जीवन का निर्वाह करेंगे और दूसरों के लिए आदर्शवान बने रहेंगे।

प्रश्न 3.
टेसी थॉमस के जीवन से हमें कैसी प्रेरणा मिलती है?
उत्तर:
टेसी थॉमस के जीवन से हमें ये प्रेरणाएँ मिलती हैं।

• भारतीय संस्कृति की छाप को अपनाना।
• सादगी जीवन बिताना।
• मेहनत, लगन और दृढ़ – निश्चय से सफलता के नये शिखर तय करना।
• अध्यापकों के सहयोग और सच्ची लगन से सफ़लता की बुलंदियों को प्राप्त करना।
• गुरु भक्ति से रहना। गुरु को आदर करना।
• जो भी पढ़ें ध्यान से पढ़ें। मेहनत करें और लक्ष्य प्राप्त करने तक रुके नहीं।
• जो हमें पसंद हैं उस में अपना जी – जान लगा देना। * कमर कसकर तैयार करना।

प्रश्न 4.
“बाल मज़दूरी और भ्रष्टाचार हमारे देश की बहुत बड़ी समस्याएँ है। इनके निर्मूलन के लिए कलाम जी ने जो सुझाव दिये हैं उन्हें अपने शब्दों में लिखिए।
उत्तर:
‘बाल मज़दूरी और भ्रष्टाचार’ हमारे देश की बहुत बड़ी समस्याएँ है। इनके निर्मूलन के लिए कलाम जी ने जो सुझाव दिये है। भारत के पूर्व राष्ट्रपति कर्मठ, निष्कामी और प्रसिद्ध विज्ञानवेत्ता डॉ.ए.पी. जे अब्दुल कलाम जी बाल मज़दूरी को समूल समाप्त करने की महत्वाकांक्षा रखते थे। उनके विचार में बाल मज़दूरी करवाना एक महान अपराध है। संविधान के अनुसार 6 से 14 वर्ष के बच्चों के लिए शिक्षा पाने का पूरा अधिकार है।

इसलिए बच्चे अपनी पढ़ाई जारी रखने में खुद रुचि दिखायें अभिभावकों को नशाखोरी से मुक्ति दिलाने के अभियान चलायें। प्रौढ शिक्षा के माध्यम से शिक्षित करने की व्यवस्था करें। ऐसा करने से बच्चों के माता – पिता ही नहीं बच्चों से काम लेनेवालों में भी परिवर्तन आकर आत्मनियंत्रण की प्रवृति का विकास होगा। कलाम जी के ये प्रभावशाली सुझाव सचमुच असरदार और स्फूर्तिदायक हैं। इनके अमल करने से भारत देश में बाल मज़दूरी की समस्या समूल दूर हो जायेगी। भारत देश सुसंपन्न हो संसार में अपना महत्व बनाये रख सकेगा।

भ्रष्टाचार के उन्मूलन के लिए कलाम जी ने सुझाव दिया है कि सार्वजनिक जीवन में भ्रष्टाचार उन्मूलन के लिए व्यापक आंदोलन की आवश्यकता है। यह आंदोलन अपने घर और विद्यालय से ही आरंभ करना होगा। भ्रष्टाचार उन्मूलन में तीन लोग अधिक सहायक हो सकते हैं- माता, पिता और प्राथमिक विद्यालय के शिक्षक। यदि ये तीनों बच्चों को ईमानदारी और सच्चाई का पाठ पढ़ाते हैं तो इसके बाद जीवन में शायद ही कोई उनको हिला पाएगा। हमें संकल्प लेना चाहिए कि हम सदैव ईमानदार एवं भ्रष्टाचारमुक्त जीवन का निर्वाह करेंगे और दूसरों के लिए आदर्शवान बने रहेंगे।

प्रश्न 5.
टेसी थॉमस अग्नि-5 कार्यक्रम की निदेशक कैसे बनी? उनकी इस सफलता के कारणों पर अपने विचार लिखिए।
उत्तर:
टेसी थॉमस की शिक्षा-दीक्षा केरल प्रांत के अलप्पुझा में हुई। यहीं पर उनका जन्म हुआ था। उन्हें ‘हाथी वाला स्मारक’ भी इंजीनियरिंग की पढ़ाई के समय कॉलेज की ओर से दिया गया था। उन्हें बचपन से ही कुछ अलग करने की चाह थी। वे अंतरिक्ष के सपने देखती थी। यही कारण रहा कि उन्होंने गणित और विज्ञान विषय को अपने तन-मन में बसा लिया। इसमें उनकी पाठशाला (अलप्पुझा) और अध्यापकों का बहुत बड़ा योगदान रहा।

टेसी थॉमस एक महिला वैज्ञानिक हैं। रक्षा अनुसंधान और विज्ञान को पुरुषों का क्षेत्र माना जाता था। मगर टेसी जी ने अपने मेहनत लगन और दृढ़ निश्चय से इस क्षेत्र में मेहनत की। निरंतर श्रम से वो रक्षा अनुसंधान और विकास संगठन (डी.आर.डी.ओ) के अग्नि-5 कार्यक्रम की निदेशक बनी। उन्होंने देश के किसी मिज़ाइल प्रॉजेक्ट की पहली महिला प्रमुख बनने का गौरव प्राप्त किया। इसलिए उन्हें मिजाइल वुमेन कहते हैं।

टेसी थॉमस अब्दुल कलाम के बारे में कहती हैं कि “आज हमारे यहाँ जब भी अंतरिक्ष विज्ञान और मिज़ाइल की बात की जाती है, तो सभी के मस्तिष्क में ए.पी.जी. अब्दुल कलाम का नाम गूंजता है। उन्होंने दुनिया के मान चित्र में भारत को जो स्थान दिलाया है, उसके लिए भारतवासी उनके ऋणी हैं। अतः सच्चे अर्थो में वे देश के ही नहीं बल्कि पूरी दुनिया के आदश है।

में गर्व के साथ कहना चाहती हूं कि वे मेरे गुरु हैं। उन्होंने मुझे प्रेरणा के अग्नि पंख दिये है। वे महान , महान है और महान रहेंगे। उन्हे मै अपना आदर्श मानने में गर्व अनुभव करती हूँ। जहाँ कड़ी मेहनत, लगा। और दृढ़ निश्वय होते हैं, वहाँ सफलता अवश्य मिलती है। टेसी थॉमस के जीवन से हमें यहीं संदेश मिलता है। लक्ष्य प्राप्ति तक नहीं रुकना चाहिए। निरंतर प्रयत्न करते रहना चाहिए। जो भी पढ़ें ध्यान से पढ़ना चाहिए।

प्रश्न 6.
समाज को शिक्षित करने में छात्रों की भूमिका पर ए.पी.जे. अब्दुल कलाम के विचारों पर प्रकाश डालिए।
उत्तर:
भारत के पूर्व राष्ट्रपति थे अब्दुल कलाम जी। वे कर्मठ, निष्कामी और सुप्रसिद्ध वैज्ञानिक थे। आप सादगी, ईमानदारी, अध्यवसायी मेहनत की प्रतिमूर्ति थे। महानगुणों की खान कलाम जी पूरी दुनिया के आदर्श थे। दुनिया के मानचित्र में आपने पवित्र भारत को उच्चतम स्थान दिलाया । सब भारतवासी कलाम जी को अपना आदर्श मानते हैं।

समाज को शिक्षित करने में कलाम जी ने कुछ प्रभावशाली विचार व्यक्त किये हैं। वे हैं – आज का छात्र कल का नागरिक है। अपने प्रति ईमानदारी और दूसरों के प्रति आदर का गुण रखना आदर्श छात्र का लक्षण है। छात्रों को पढाई में निरंतर परिश्रमी रहना चाहिए। जीवन में आगे बढ़ने के लिए एक लक्ष्य को बना लेना चाहिए। लक्ष्यप्राप्ति के लिए आवश्यक ज्ञान और अनुभव वे प्राप्त करें। बाधाओं का सामना करते हुए, उन पर विजय प्राप्त करें।

नैतिक मूल्यों को अपनाना चाहिए। फुरसत के समय गरीब और सुविधाओं से वंचित बच्चों को पढ़ाने का काम करना चाहिए। पौधे लगाकर पर्यावरण को संतुलित करना चाहिए। साथ ही सार्वजनिक जीवन में भ्रष्टाचार उन्मूलन में भी छात्रों का सहयोग होना चाहिए। ऐसे महान गुणों से समाज को शिक्षित करने में छात्र महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकेंगे।

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Hindi Textbook Solutions Chapter 11 जल ही जीवन है Textbook Questions and Answers.

AP State Syllabus SSC 10th Class Hindi Solutions Chapter 11 जल ही जीवन है

10th Class Hindi Chapter 11 जल ही जीवन है Textbook Questions and Answers

InText Questions (Textbook Page No. 61)

प्रश्न 1.
यह विज्ञापन किसके बारे में है?
उत्तर:
यह विज्ञापन पेड़ों के बारे में हैं।

प्रश्न 2.
यह विज्ञापन किस समाचार – पत्र का है?
उत्तर:
यह विज्ञापन “दैनिक – भास्कर” समाचार पत्र का है।

प्रश्न 3.
इससे क्या संदेश मिलता है ?
उत्तर:
इससे संदेश मिलता है कि “एक पेड एक जिंदगी है।” अर्थात् हमें पेड़ – पौधे लगाने का संदेश मिलता है।

InText Questions (Textbook Page No. 62)

प्रश्न 1.
सर्वेक्षण में क्या बताया गया?
उत्तर:
मानव ने आबादी पर नियंत्रण और पर्यावरण की समस्या हल कर लिया है। अचानक एक दिन एक समाचार पत्र में एक खबर पढकर लोग आश्चर्यचकित हो गए। एक सर्वेक्षण में यह बताया गया है कि पृथ्वी पर निरंतर पानी की कमी होती जा रही है।

प्रश्न 2.
प्रो.दीपेश के होश क्यों उड़ गये?
उत्तर:
प्रो. दीपेश बगीचे की लॉन पर बैठकर आकाश की ओर देख रहे थे। इतने में एक तारा पृथ्वी पर जो यान उतरते – उतरते पुनः आकाश की ओर मुड़ गया उसे देखकर, यह कोई यान है। इसके बारे में कुछ समझ में आने पर प्रो.दीपेश के होश उड़ गये।

प्रश्न 3.
जासूसी यान से क्या तात्पर्य है?
उत्तर:
जासूसी यान का यहाँ तात्पर्य यह है कि पृथ्वी के रहस्यों को जानने, पृथ्वी पर जासूसी करने या पृथ्वी पर हमला करने कोई अन्य ग्रह या देश से छोडे गये यान हैं। पृथ्वी पर चक्कर लगाकर रहस्यों का गुप्त रूप से पता लगानेवाला जासूसी यान कहलाता है।

InText Questions (Textbook Page No. 63)

प्रश्न 4.
मानवाकृति अंतरिक्षयात्री कहाँ से आये थे?
उत्तर:
मानवाकृति अंतरिक्षयात्री हमारे इस ग्रह से एक प्रकाशवर्ष दूर के एक ग्रह के वासी हैं।

प्रश्न 5.
वे पृथ्वी पर क्यों आये थे?
उत्तर:
अंतरिक्ष यात्री के ग्रह का जल ज़हरीला हो गया। पानी के अभाव में वे पृथ्वी पर एक मिशन के तहत आए हैं। उनका मिशन यह है कि विशाल जल राशी की (पृथ्वी की) कुछ मात्रा अपने ग्रह पर ले जाना।

प्रश्न 6.
उनकी प्रार्थना क्या थी?
उत्तर:
उनकी प्रार्थना यह थी कि हम अपने जलाशयों को साफ़ और सुरक्षित रखें ताकि हमें भी उनकी तरह जलचोर न बनना पड़े।

अर्थव्राह्यता-प्रतिक्रिया

अ) प्रश्नों के उत्तर दीजिए।

प्रश्न 1.
हमारे जीवन में जल का क्या महत्व है?
उत्तर:
हमारे जीवन में जल का बड़ा महत्व है। जल के बिना हम जीवित नहीं रह सकते और कल्पना नहीं कर सकते। खाने, पीने, धोने, नहाने तथा शौचलय के लिए भी जल की आवश्यकता है। समस्त प्राणी जल पर निर्भर हैं। हमारे जीवन का आवश्यक तत्व है। पानी में समृद्धि है।

प्रश्न 2.
धरती पर हर हिस्से में जल है, किंतु स्वच्छ जल की मात्रा बहुत कम है। ऐसी स्थिति में जल का सदुपयोग कैसे करेंगे?
उत्तर:
धरती पर हर हिस्से में जल है। किंतु स्वच्छ जल की मात्रा बहुत कम है। ऐसी स्थिति में जल का दुरुपयोग या व्यर्थ नहीं करना चाहिए। आवश्यकता से ज़्यादा जल को खर्च नहीं करना चाहिए। पानी के . स्रोतों को कलुषित (दूषित) न बनाना चाहिए। आवश्यकता की पूर्ति होने पर नल को बंद रखना चाहिए। जल संरक्षण करना चाहिए। जल संग्रहण करना चाहिए।

आ) पाठ पढ़िए। अभ्यास कार्य कीजिए।

प्रश्न 1.
हमारे घर पहुँचनेवाले जल का उपयोग हम किसके लिए कर रहे हैं?
उत्तर:
हमारे घर पर पहुँचने वाले जल को पीने के लिए, कपडे धोने के लिए, शौचालय के लिए, मुँह धोने के लिए और नहाने के लिए हम उपयोग कर रहे हैं।

प्रश्न 2.
जल की समस्या भविष्य में क्या विपत्तियाँ ला सकती हैं?
उत्तर:
जल की समस्या भविष्य में कई समस्याएँ एवं विपत्तियाँ ला सकती है। जो इस प्रकार हैं –

• पीने के लिए पानी की कमी होगी। जल संकट आयेगा।
• शुद्ध पानी नहीं मिल सकेगा। पेयजल की समस्या बढती जायेगी।
• जल की समस्या के कारण कई बीमारियाँ फैलेंगी।
• जल की समस्या के कारण राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय युद्ध होने की भी आशंका है।
• लाखों लोग दूषित जल के कारण एक स्थान से दूसरे स्थान जायेंगे।
• अकाल पडेगा।

प्रश्न 3.
जल की समस्या का समाधान क्या है?
उत्तर:
आजकल केवल हमारे भारत में ही नहीं विश्व भर में जल की समस्या उत्पन्न हो रही है। जल की समस्या का समाधान के लिए

• जल संचय और संरक्षण पर विशेष ध्यान देना चाहिए।
• हमें नदी तथा नालों पर बाँध बनाकर पानी को इकट्ठा करना चाहिए।
• वर्षा के पानी को इकट्ठा करना चाहिए।
• जल शुद्धि यंत्रों की सहायता से शुद्ध पानी या पेयजल योग्य पानी तैयार करना है।
• समुद्र में नदियों तथा नालों के पानी को न मिलने दे। जल प्रदूषण को रोके।
• पृथ्वी को जल योग्य भूमि बनने के लिए आधुनिक तरीकों को अपनाना चाहिए।
• शुद्ध पानी को व्यर्थ न करना चाहिए। पानी का सदुपयोग ठीक तरह से करना चाहिए। सावधानीपूर्वक उपयोग करना चाहिए।
• पानी को पानी की तरह नहीं बहाना चाहिए।

इ) निम्नलिखित प्रक्तियों की व्याख्या कीजिए।

प्रश्न 1.
इस प्रकार पृथ्वी का चक्कर लगाने का क्या मतलब हो सकता है?
उत्तर:
यह वाक्य “जल ही जीवन है” नामक पाठ से लिया गया है। कहानीकार है श्री प्रकाश ।

प्रो. दीपेश और प्रो. विकास दोनों एक बगीचे में बैठे बातचीत करते समय उस बगीचे में एक अंतरिक्ष यान उतरा। उन दोनों आश्चर्य चकित होकर इसे देखते इस प्रकार सोचते हैं कि यह यान यहाँ क्यों उतरा? इस प्रकार पृथ्वी का चक्कर लगाने का क्या मतलब हो सकता है?

इसका मतलब यह है कि यह यान उतरने का, पृथ्वी का चक्कर लगाने का क्या कारण हो सकता है?

प्रश्न 2.
हम लोग यहाँ एक मिशन के तहत आए हैं।
उत्तर:
यह वाक्य “जल ही जीवन है” नामक कहानी पाठ से लिया गया है। कहानीकार है श्री प्रकाश |
इस वाक्य को अंतरिक्ष यान से उतरे एक मानवाकृति वाले ने प्रो. दीपेश और प्रो. विकास से कहते हैं।
प्रो. दीपेश और प्रो. विकास बगीचे में बैठकर बातें करते समय उसी बगीचे में एक अंतरिक्ष यान उतरता है। उस यान से एक मानवाकृति बाहर आई जो आकार में बड़ी थी।

प्रो. दीपेश और प्रो. विकास उसे पूछने पर वह बताता है कि वह यहाँ से (भू ग्रह से) एक कांतिवर्ष (प्रकाश वर्ष) दूरी पर के अन्य ग्रह के वासी हैं। वह यहाँ एक मिशन के तहत आए हैं।

वह मिशन था यहाँ के जलाशय से पानी अपने ग्रह को ले जाना।

प्रश्न 3.
आप अपने जलाशयों को साफ़ और सुरक्षित रखें ताकि आपको भी हमारी तरह जलचोर न बनना पड़ें।
उत्तर:
यह वाक्य को “जल ही जीवन है” नामक कहानी पाठ से लिया गया है। कहानीकार है श्री प्रकाश जी।

इस वाक्य को अंतरिक्ष यान से पृथ्वी पर आये एक मानवाकृति वाले प्रो. दीपेश और प्रो. विकास से कहते हैं।

भूमि से प्रकाशवर्ष दूरी पर के अपने ग्रह के पानी जहरीले बनने के कारण वह पृथ्वी पर उतरकर यहाँ के जल को चोरी करके ले जा रहे हैं।

इस सिलसिले में वह मानवाकृतिवाले ने प्रो. दीपेश और प्रो. विकास से प्रार्थना करते हुए कहते हैं कि पृथ्वी के जलाशयों को साफ़ और सुरक्षित रखें, क्योंकि हमारे जैसे आपको जल चोर न बनना पड़ें।

ई) विज्ञापन पढ़कर कोई चार प्रश्न बनाइए।

प्रश्न
1. किस मंत्रालय की ओर से यह विज्ञापन दिया गया है?
2. इस विज्ञापन में किस कार्यक्रम के बारे में बताया गया है?
3. यह कार्यक्रम किन – किन क्षेत्रों के क्रियाशीलता पर लक्षित हैं?
4. एक नई शुरुआत का संकेत क्या है?

(अभिव्यक्ति – सृजनात्मकता

अ) इन प्रश्नों के उत्तर तीन – चार पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
“जल ही जीवन है।” शीर्षक से आपका क्या अभिप्राय है?
उत्तर:
“जल ही जीवन है।” यह शीर्षक जो है वह उचित ही है। क्योंकि जल के बिना हमारा जीवन है ही नहीं। हमारे जीवन में जल की बहुत आवश्यकता है। आहार के बिना हम एक महीने तक जीवित रह सकते हैं लेकिन जल के बिना हम केवल एक सप्ताह तक ही जीवित रहते हैं। हम सभी जल पर निर्भर प्राणी हैं। जल है तो कल है। जल में समृद्धि है। इसलिए यह शीर्षक जल ही जीवन है उचित ही है।

प्रश्न 2.
जल स्रोतों के रख-रखाव के बारे में आप क्या सुझाव देना चाहेंगे?
(या)
जल स्रोतों के रख – रखाव के लिए तीन सुझाव दीजिए।
उत्तर:
जल स्रोतों के रखरखाव के बारे में मैं ये सूचनाएँ /सुझाव देना चाहता हूँ।

• जल को दूषित होने से बचाना चाहिए।
• हमें शहरों की गंदगी तथा कल – कारखानों के कचरे को नदियों में गिराने से रोकना चाहिए।
• कुएँ के जल को दूषित होने से बचाने के लिए उनको ढ़कने की व्यवस्था करनी चाहिए।
• जिन नदियों से पीने का पानी लिया जा रहा है उनमें कपडे धोने अथवा पशुओं को नहलाने पर रोक लगानी चाहिए।
• नदियों के पानी को प्रदूषित रखने में सरकार के साथ सहयोग देना चाहिए।

आ) आज दुनिया के सभी देशों में जल की समस्या बनी हुई है। इसके समाधान में हम सबकी क्या ज़िम्मेदारी है ?
(या)
जल की समस्या को सुलझाने में हमारी जिम्मेदारी क्या है?
उत्तर:
पाठ का नाम : जल ही जीवन है
लेखक : श्रीप्रकाश
विधा : कहानी

आज दुनिया के सभी देशों में जल की समस्या बनी हुई है । इसी समस्या के समाधान के लिए सभी देशों की सरकारों की जिम्मेदारी है।

विविध देशों की सरकारों की जिम्मेदारी है।
जल के महत्व के बारे में जागृत करना चाहिए।

• वर्षा के पानी को इकट्ठा करने का प्रबंध करें। नल – नालों तथा नदियों पर बाँध बनायें।
• नमकीले पानी तथा समुद्र पानी को भी शुद्ध करके उपयोग में लाने की प्रणाली या योजना को अमल में लावें।
• पृथ्वी में जल की धारा को अधिक बनाने की विधियों को अमल में लावें।
• अंतर्राष्ट्रीय जल संघों की स्थापना करके जल को बाँटने की कोशिश करें।
• संयुक्त राष्ट्र संघ के द्वारा जल संघों की स्थापना करा के उनके द्वारा सूचनाएँ दिये जा सकें।
• विविध देशों के बीच में जल बाँटने की विधि अमल में लावें।
• अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर जल प्रदूषण से बचे रहने का कार्यक्रम अमल में लानी चाहिए।
• जनता को भी जल समस्या को दूर करने में सरकार को सहयोग देना चाहिए।

इ) “जल ही जीवन है।” इस विषय पर एक पोस्टर बनाइए।
उत्तर:

ई) आपके गाँव में जल संरक्षण कैसे किया जा रहा है? इसके बारे में बताते हुए कुछ सुझाव दीजिए।
उत्तर:

• हमारे गाँव में जल संरक्षण बहुत अच्छी तरह किया जा रहा है।
• कुएँ के जल को दूषित होने से बचाने के लिए उन पर ढ़कने की व्यवस्था की गयी है।
• गाँव की तालाबों के पानी में कपड़े धोने अथवा पशुओं को नहलाने का रोक लगा दिया गया है।
• कचरे को, ज़हरीले पदार्थों को जलाशयों में मिलाने पर रोक लगा दिया गया है।
• ब्लीचिंग, क्लोरिनेषन आदि क्रियाओं के द्वारा जलशुद्धि की जा रही है।
• हमारे गाँव की नदी में प्रदूषित न बनाने कूडे – कचरे, जहरीले पदार्थों को डालना, पशुओं को नहाना आदि भी रोक दिये गये हैं।

कुछ सुझाव :

• एक जल संरक्षण समिति की स्थापना की जानी चाहिए।
• इस समिति के अध्यक्ष के रूप में गाँव के अध्यक्ष को चुनना चाहिए।
• हर सप्ताह में एक बार समिति का समावेश होनी चाहिए।
• जल संरक्षण संबंधी विषयों पर निर्णय तथा सूचनाएँ देनी चाहिए।

भाषा की बात

अ) सूचना पढ़िए। उसके अनुसार कीजिए।

प्रश्न 1.
‘जल’ शब्द से कई शब्द बने हैं। जैसे : जलचर | इसी तरह के तीन उदाहरण दीजिए।
उत्तर:
जलदस्यु, जलप्लावन, जलराशि, जलस्तर, जलनिधि, जलचोर।

प्रश्न 2.
पाठ में आये विदेशज शब्द चुनकर लिखिए। जैसे : मिशन |
उत्तर:
सर्वे, प्रोफ़ेसर, फ़ोन, हैलो आदि।

आ) नीचे दिये गये वाक्य पढ़िए। कोष्ठक में दी गयी सूचना के अनुसार वाक्य बदलिए।

प्रश्न 1.
यह तो कोई यान है। .. (भूतकाल में बदलिए।)
उत्तर:
यह तो कोई यान था।

प्रश्न 2.
मेरे कई साथी इस संपूर्ण नीले ग्रह पर फैले थे। (भविष्य काल में बदलिए।)
उत्तर:
मेरे कई साथी इस संपूर्ण नीले ग्रह पर फैलेंगे।

प्रश्न 3.
पानी के अभाव में हमारे लोग मर रहे थे । (वर्तमान काल में बदलिए।)
उत्तर:
पानी के अभाव में हमारे लोग मर रहे हैं।

प्रश्न 4.
हम लोग अपना मिशन चुपचाप पूरा करना चाहते थे। (भविष्य काल में बदलिए।)
उत्तर:
हम लोग अपना मिशन चुपचाप पूरा करना चाहेंगे।

इ) नीचे दिया गया उदाहरण पढ़िए। उसके अनुसार एक वाक्य बनाइए।
उदाहरण : पृथ्वी पर मानव ने काफ़ी प्रगति कर ली थी।
पृथ्वी पर किसने काफ़ी प्रगति कर ली थी ?
उत्तर:
दोनों ने एक साथ उस अंतरिक्ष यात्री से पूछा।
दोनों ने एक साथ किससे पूछा?

ई) अर्थ के आधार पर वाक्य पहचानिए।

1) ओह! यह तो कोई यान है।
उत्तर:
यह विस्मयार्थक वाक्य है।

2) यह यान कहाँ से आया?
उत्तर:
यह प्रश्नार्थक वाक्य है।

3) दोनों ने एक साथ उस अंतरिक्ष यात्री से पूछा।
उत्तर:
यह विधानार्थक वाक्य है।

4) यहाँ का जल शुद्ध होगा।
उत्तर:
यह संदेहार्थक वाक्य है।

5) हमारे यहाँ जल होता तो हम पृथ्वी पर न आते।
उत्तर:
यह संकेतार्थक वाक्य है।

6) हमें शुद्ध जल चाहिए।
उत्तर:
यह इच्छार्थक वाक्य है।

7) आप भी कभी हमारे यहाँ आइए।
उत्तर:
यह आज्ञानार्थक वाक्य है।

8) नदी – नालों में कचरा बहाना मना है।
उत्तर:
यह निषेधार्थक वाक्य है।

परियोजना कार्य

‘जल संरक्षण’ पर पी.पी.टी. बनाकर कक्षा में प्रस्तुत कीजिए।
उत्तर:

जल ही जीवन है Summary in English

After the end of 21st century, 22nd century is about to set in. The man on the earth has achieved success to a certain extent. He controlled the population. He almost resolved the ecological problem. The people are living comfortably. Suddenly a news was published in the newspapers. The people were astonished on reading the news. It was about a survey which revelted that the water levels are decreasing on the earth day by day.

One day the scientists and the geologists were discussing the water problem with their friends. When it became dark, they all went to their respective homes. Prof. Deepesh sat in his lawn and was staring at the sky. His eyes fell upon a star. It was coming towards the earth rotating round itself. Coming towards the earth, it again rushed towards the sky.

He thought that it was a spacecraft. He deeply thought as to where it had come from. Immediately he went into his room and made a call to his friend Prof. Vikas. When Vikas came, he told him about all this.

Prof. Vikas was not much surprised with Prof. Deepesh’s words. The scientists have been experimenting to know the existence of life on other planets. He believed that there was life on not only on the earth but also on some other planet in this universe.

The following day evening both the friends sat together in Prof. Dinesh’s garden and were waiting for the arrival of the spacecraft. Their wait did not go a waste. Second time also they noticed the spacecraft coming on the same way. But this way it didn’t go back to the space and landed on the garden. They were wondered to see that. They both thought as to why it had landed there.

They assumed whether it was a spy vehicle and it had come for spying on the earth. They also doubted whatever it was making any arrangements for any invasion on the earth or it had come to abduct the intellectuals like them. At the very moment the door of the spacecraft opened and a human form came out. It just resembled a human being on the earth but it was huge in size.

Prof. Deepesh and Prof. Vikas were astonished on seeing the spaceman. They wondered it there was life on other planets same as that of the earth. Meanwhile they heard a word.
The spaceman said that they were the residents of another planet in the universe which was at a distance of a light year. They had come onto the earth for the sake of a mission. They were wonder struck for his words were same as our words.

Prof. Deepesh and Prof. Vikas asked the spacemen what kind of a mission it was. They enquired him if he had any other friends. The spaceman said that they had many friends on this blue planet. Their mission was completed and they were returning to their planet.

Prof. Vikas asked the spaceman what their mission was. He doubted if they had come in order to invade the earth. He requested the spaceman if they wanted to gain control over the earth.

The spaceman said ‘No’, and also explained to them that they had come onto the earth to take some water from the large and enormous water bodies on the earth.
Prof. Deepash and Prof. Vikas understand why the water levels were diminishing on the earth.

They asked him why they were taking water. They told him that they were not able to live without water.

He said, “We know. So we are taking a little amount of water to our planet. The.water on our planet got poisoned with the mixing of some strange toxic chemicals. On using that water an epidermic broke out. Our people are dying. We destroyed those toxic chemicals. But we couldn’t find the toxic substance dissolved in the water till now. It’ll take a little longer to detoxify the water. Our people are dying for want of water. We decided to explore a planet and take water from it to protect our people and for our survival. This blue planet attracted us. Hence we landed here. We found the enormous water bodies here. At the very moment we determined that so long as the purification of water on our planet was continued, we could take water from here. We have been taking water to our planet for almost a week. Now, we decided to complete our mission”.

He further said, “I am the king of our planet. I apologise to you. We have taken water to our planet stealing your invaluable water wealth without your permission”. On saying this, the spaceman returned to his planet on the spacecraft. After a while it disappeared. Then Prof. Vikas’ eyes fell upon a thing. The following was written on it. “We hope that you will forgive our water thieves of the space. Keep your water bodies clean and safe because you shouldn’t be water thieves like us’.

जल ही जीवन है Summary in Telugu

ఇప్పుడు 21వ శతాబ్దం అంతమై 22 వ శతాబ్దం రాబోతోంది. భూమిపై మానవుడు తగినంత ప్రగతిని సాధించెను. జన సంఖ్యను నియంత్రించుకొనెను. పర్యావరణానికి సంబంధించిన సమస్యను దాదాపుగా పరిష్కరించెను. ప్రజలు సుఖంగా ఉంటున్నారు. అకస్మాత్తుగా వార్తా పత్రికల్లో ఒక వార్త ముద్రించబడినది. దానిని చదివి ప్రజలు ఆశ్చర్యపోయిరి. ఈ వార్తననుసరించి భూమిపై నిరంతరం నీరు తగ్గిపోతూ ఉందని ఒక సర్వే ద్వారా తెలిసినది.

శాస్త్రవేత్తలు, భూ శాస్త్రవేత్తలు ఒక రోజు తమ స్నేహితులతో ఒక తోటలో కూర్చుని నీటి సమస్యను గురించి చర్చించుకొనుచున్నారు. కొంత సమయం తదుపరి సాయంత్రం అయినది. అందరూ తమ – తమ ఇండ్లకు వెళ్ళిపోయిరి. ప్రొ.దీపేష్ అక్కడే తన లా లో కూర్చుని ఆకాశం వైపు చూస్తూ ఏదో ఆలోచిస్తూ ఉండెను. అకస్మాత్తుగా తన దృష్టి ఒక నక్షత్రంపైన పడినది. అది నాట్యం చేస్తూ భూమిపైకి వస్తున్నది. భూమిపై దిగుతూ – దిగుతూ అది మరల ఆకాశం వైపుకు తిరిగి వెళ్ళిపోవడమైనది.

ఓహ్ ఇదేదో అంతరిక్షయానంలా ఉన్నది. కానీ ఇలాంటి యానం ఈ భూమిపై ఎప్పుడూ ఆవిష్కరించబడలేదే ? మరి ఈ యానం ఎక్కడి నుండి వచ్చింది ? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఆలోచించేసరికి ప్రొ.దీపేష్ కు స్పృహ తప్పినంత పని అయ్యింది. వెంటనే పరుగు – పరుగున తన గదిలోకి వెళ్ళిపోయెను. తను తన స్నేహితుడైన ప్రొ. వికాసకు ఫోన్ చేసి అతనిని తన ఇంటికి పిలిపించుకుని అతనితో విషయమంతా చెప్పెను.

ప్రొ.దీపేష్ మాటలు విన్న ప్రొ.వికాస్ కు ఎక్కువ ఆశ్చర్యమేమి కలుగలేదు. ఎందుకంటే ఈ బ్రహ్మాండంలోని ఇతర గ్రహాలపై జీవుల ఉనికిని తెలుసుకొను ప్రయోగాలు జరుగుచున్నవి. ఆయన నమ్మకమేమిటంటే ఈ అనంత బ్రహ్మాండంలో మనం ఒకరిమే కాదు. ఏదేని వేరొక గ్రహంపై జీవరాశి తప్పనిసరిగా ఉన్నది.

ప్రొ.వికాస్ మరుసటి రోజు సాయంత్రం ప్రొ.దీపేష్ తో కలసి ప్రొ.దీపేష్ తోటలో కూర్చుని రెండవసారి ఆ అంతరిక్షయానం వస్తుందేమోనని ఎదురుచూడసాగెను. అతని నిరీక్షణ వ్యర్థం కాలేదు. రెండవసారి ఆ అంతరిక్షయానం అదే దారిలో రావడం కన్పించినది. కానీ అది ఈసారి అంతరిక్షంలోనికి తిరిగి వెళ్ళక ఆ తోటలేనే దిగినది. ప్రొ.దీపేష్ మరియు ప్రొ. వికాస్లు ఇరువురూ ఆశ్చర్యచకితులై చూస్తుండిపోయిరి. ఇరువురూ ఈ అంతరిక్షయానం ఇక్కడ ఎందుకు దిగిందా అని ఆలోచించసాగిరి.

ఈ విధంగా భూమిపై చక్కర్లు కొట్టడంలో అర్థమేమిటి ? ఇదేమైన గూఢచారియానమా ? ఇది భూమిపై గూఢచర్యం జరుపుటకు వచ్చినదా ? లేదా భూమిపై ఏదైనా దండయాత్ర చేయు ఏర్పాట్లు చేయుచున్నదా ? మనలాంటి బుద్ధిజీవులను అపహరించుటకు వచ్చిందా ? – ఇలాంటి ఎన్నో ప్రశ్నలు వారి మనసుల్లో విద్యుత్ లా పరిగెడుచున్నవి. అప్పుడే ఆ అంతరిక్ష యానం తలుపు తెరవబడి ఒక మానవాకృతి బయటకు వచ్చింది. అది అచ్చుగుద్దినట్లు భూమి పైనున్న మన మనుషులవలెనే ఉన్నది. కానీ ఆకారంలో పెద్దగా ఉంది.

ప్రొ.దీపేష్ మరియు ప్రొ.వికాస్లు ఆ అంతరిక్ష యాత్రికుని చూసి ఆశ్యర్యపోయిరి. అంతరిక్షంలోని ఇతర గ్రహాలపై కూడా మన భూగోళవాసుల వలనే మనుష్యులు ఉన్నారా? అని వారు ఆశ్చర్యపోయిరి. అంతలో ఒక మాట వినబడినది. .: ‘హలో, మేము ఈ గ్రహానికి ఒక కాంతి సం|| దూరంలోని ఒక గ్రహ వాసులం. మేము ఇక్కడకు ఒక మిషన్ కొరకు వచ్చితిమి” – ఆ మాటలు విన్న ప్రొ.దీపేష్ మరియు ప్రొ.వికాస్ ఆశ్చర్యానికి హద్దులు లేవు. ఎందుకనగా వారి – మాటలు అచ్చం మన మాటలు లాగానే ఉన్నవి.

“మిషన్”, ఎలాంటి మిషన్? ఏమీ మీకు ఇంకా ఎవరైనా స్నేహితులు ఉన్నారా?” అని ఇరువురూ ఒక్కసారిగా ప్రశ్నించిరి. “అవును. ఎందరో మా స్నేహితులు ఈ నీలి గ్రహంపై వ్యాపించియున్నారు. ఇప్పుడు మా మిషన్ పూర్తియై యున్నది. అందువల్ల ఇప్పుడు మేము మా గ్రహంపైకి తిరిగి వెళ్ళిపోవుచున్నాము.

“కానీ మీ మిషన్ ఏమిటి? మీరు ఈ భూమిపై తిరుగుబాటు ఏమీ చేయడం లేదు కదా! మీరు ఏమైనా ఈ భూమిపై అధికారం తీసుకోవాలనుకుంటున్నారా?” అని ప్రొ.వికాస్ అతనిని ప్రశ్నించెను.

లేదు. మేము ఇక్కడ విప్లవం (తిరుగుబాటు) చేయడానికి లేదా అధికారం పొందడానికి రాలేదు. మేము మీ విశాల జలరాశిలోని కొంత నీటిని మా గ్రహానికి తీసుకుపోవుటకు వచ్చితిమి.

ప్రొ.దీపేష్ మరియు ప్రొ. వికాస్టకు భూమిపై జలరాశి ఎందుకు ఒక్కసారిగా తగ్గిపోతుందో తెలుసుకోవడానికి ఆలస్యం కాలేదు.

“కానీ మీరు ఇక్కడి నుండి నీటిని ఎందుకు తీసుకుపోతున్నారు? మీకు తెలుసా మేము నీరు లేకుండా జీవించలేము”.

“తెలుసు. అందుకే మేము కొంచెం నీటిని మాత్రమే మా గ్రహంపైకి తీసుకువెళుతున్నాం. మా గ్రహం పై నీటిలో ఒక విశేషమైన విషపూరిత అణువులు కలవడం వలన ఆ నీరు విషపూరితమైనది. ఆ నీటిని వాడడం వలన మా గ్రహంపై ఒక మహమ్మారి వ్యాధి వ్యాపించింది. అందువల్ల అక్కడి ప్రజలు చనిపోవసాగిరి. మేము ఆ విష అణువులను నాశనం చేశాం. కానీ నీటిలో కరిగిపోయిన ఆ విష పదార్థాన్ని ఇప్పటి వరకు కనుగొనలేకపోయాం . జలాన్ని విషరహితం చేయడానికి ఇంకా సమయం పట్టవచ్చు. నీటికొరతతో మా ప్రజలు చనిపోవుచున్నారు. మా అస్తిత్వం కోసం మేము త్వరత్వరగా ఏదేని ఒక గ్రహం అన్వేషించి ఆ గ్రహం నుండి నీటిని మా గ్రహంపైకి తీసుకురావచ్చని అనుకున్నాం. మా గ్రహ ప్రజలను రక్షించాలని అనుకున్నాం. మా దృష్టి మీ నీలిగ్రహంపై పడింది. మీ గ్రహం మాకు దగ్గరగా ఉన్న గ్రహం, అందుకని మేము ఇక్కడ దిగాం. మేము ఇక్కడి విశాల జలరాశులను చూశాము. అప్పుడే మేము నిర్ణయించుకున్నాం. ఎప్పటి వరకు మా గ్రహంపై నీరు శుద్ధి చేయబడుతుందో అప్పటి వరకు ఇక్కడి నుండి నీటిని మా గ్రహానికి తీసుకువెళ్ళెదము. మేము దాదాపు ఒక వారం నుండి విశేష యానం (వాహనం) ద్వారా నీటిని మా గ్రహానికి తీసుకు వెళుతున్నాము. మేము ఇప్పుడు ఈ మిషనను ముగించాలని అనుకుంటున్నాం.”

ఇంకా అతడు ఇట్లా అన్నాడు. “నేను అక్కడి రాజును, నేను మిమ్మల్ని క్షమాపణలు కోరుచున్నాను. మేము మీ అనుమతి లేకుండా మీ అమూల్య జలనిధిని దొంగిలించి మా గ్రహానికి తీసుకుపోయాం .” ఈ విధంగా చెప్పిన పిదప ఆ అంతరిక్ష యాత్రికుడు తన వాహనం (యానం) లో తిరిగి తన గ్రహానికి వెళ్ళిపోయెను. ప్రొఫెసర్లు ఇరువురూ ఆ యానం వెళ్ళిన వైపు చూడసాగిరి. కొద్దిసేపటికి అది అదృశ్యమయ్యెను. ప్రొ.వికాస్ దృష్టి ఒక వస్తువుపై పడినది. దానిపై ఈ విధంగా వ్రాయబడి ఉంది. “మా అంతరిక్ష జలచోరులను మీరు మన్నించారని ఆశిస్తున్నాం. మిమ్మల్ని ప్రార్థించునది ఏమనగా మీరు మీ జలాశయాలను పరిశుభ్రంగా, సురక్షితంగా ఉంచండి. ఎందుకంటే మీరు భవిష్యత్తులో మాకు లాగా జలచోరులు కాకూడదు” మీ అంతరిక్ష జలచోర మిత్రులు.

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

2 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो या तीन वाक्यों में लिखिए।

प्रश्न 1.
“जल ही जीवन है।” सिद्ध कीजिए।
उत्तर:
जल जीवन है । यह प्राकृतिक अनमोल उपहार है । जल के बिना हम जीवित नहीं रह सकते । हमारे शरीर में अधिकतम जल ही है । सब प्राणी जल पर निर्भर हैं | जल की रक्षा करना स्वयं अपनी रक्षा करना है। धरती की शान जल है । जल में समृद्धि है । जल है तो कल है ।

प्रश्न 2.
जल के बिना मानव का अस्तित्व नहीं है। कैसे?
उत्तर:
जल ही जीवन है। जल के बिना मानव जीवित नहीं रह सकता। मानव ही नहीं जल के बिना धरती पर कोई भी जीव जीवित नहीं रह सकता। जल न हो तो पेड़-पोधे भई नहीं होंगे। मनुष्य का जीवन प्रकृति पर आधारित होता है। बिना जल के प्रकृति नष्ट हो जाएगी। इसलिए जल के बिना मानव का अस्तित्व नहीं है।

प्रश्न 3.
स्वच्छ जल ही स्वस्थ जीवन का आधार है। विवरण दीजिए।
उत्तर:
जल ही जीवन है। जीवन के लिए स्वच्छ जल का होना बहुत ज़रूरी है। धरती पर पीने लायक पानी की । मात्रा बहुत कम है। समुद्र में इतना जल है किंतु उसे स्वच्छ नहीं माना जा सकता। गंदा पानी पीने से हमें अनेक बीमारियाँ हो सकती हैं। इसीलिए कहा जाता है कि स्वच्छ जल ही स्वस्थ जीवन का आधार है।

प्रश्न 4.
आप अपने घर में जल का सदुपयोग कैसे करेंगे?
उत्तर:
मैं जल को दूषित नहीं होने दूंगा। नहाने-धोने के लिए आवश्यकता से अधिक जल का उपयोग नहीं करूँगा। उपयोग में लाये गये जल को पुनः भूगर्भ में जाने की व्यवस्था करूँगा। यदि नल से पानी गिर रहा हो तो उसे बंद करूँगा। पेड़-पौधों की सिंचाई के लिए व्यर्थ जल का उपयोग करूँगा।

प्रश्न 5.
जल से क्या क्या उपयोग हैं?
उत्तर:
हम पीने के लिए जल का उपयोग करते हैं। जल से हम नहाते भी हैं। कपड़ों की धुलाई के लिए भी जल की ज़रूरत होती है। जल से फसलों की सिंचाई भी की जाती है। जल न हो तो जीवन भी नहीं होगा। जल से विद्युत भी बनाते हैं।

प्रश्न 6.
जल स्रोतों की सुरक्षा कैसे करनी चाहिए?
उत्तर:
जल स्रोतों की सुरक्षा के लिए लोगों को जागरूक करना चाहिए। कुँओं, तालाबों और जलाशयों की रक्षा की जानी चाहिए। नदी-नालों में कारखानों का कचरा बहाने वालों को दंड मिलना चाहिए। जल स्रोतों की रक्षा करने वालों को पुरस्कार देना चाहिए।

प्रश्न 7.
अशुद्ध जल से मानव रोगों का शिकार बनता है। स्पष्ट कीजिए।
उत्तर:
अशुद्ध जल पीने से कई प्रकार की बीमारियाँ हो सकती हैं, जैसे- हैजा, कलरा इत्यादि। अशुद्ध जल बीमारी का प्रमुख कारण है। अशुद्ध जल पीने से पोलियो का शिकार होने की संभावना भी अधिक होती है। इसलिए हमें पानी उबाल कर पीना चाहिए।

प्रश्न 8.
आप किन – किन जगहों में जल का उपयोग करते हैं?
उत्तर:
हम पीने के लिए जल का उपयोग करते हैं। जल से हम नहाते भी हैं। कपड़ों की धुलाई के लिए भी जल – की ज़रूरत होती है। जल से फसलों की सिंचाई भी की जाती है। जल न हो तो जीवन भी नहीं होगा।

प्रश्न 9.
पाठशाला में पानी के गड्ढे खोदने से क्या लाभ हैं?
उत्तर:
पाठशाला में पानी के लिए गड्ढा खोदने से जल संरक्षण किया जा सकता है। आजकल पाठशालाओं में पानी की समस्या है। पानी न होने के कारण शौचालय साफ नहीं रह पाते। पीने के लिए पानी भी नहीं मिल पाता है। पाठशाला में पानी के लिए गड्ढा खोदने से ये समस्याएँ नहीं होगी। पाठशाला पानी के लिए आत्मनिर्भर हो जाएगा।

प्रश्न 10.
आप अपनी पाठशाला में जल संरक्षण कैसे करेंगे?
उत्तर:
मैं अपनी पाठशाला में पानी के लिए अपने मित्रों के साथ मिलकर गड्ढा खोदूंगा। पानी बेकार नहीं करूँगा। अपने सहपाठियों को भी पानी बेकार न करने की सलाह दूंगा। पाठशाला के प्रांगण में पेड़-पौधे लगाऊँगा। जगह-जगह जल संरक्षण को प्रेरित करने वाले पोस्टर बनाकर लगाऊँगा।

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

4 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर छह पंक्तियों लिखिए।

प्रश्न 1.
स्वच्छ जल हर एक का अधिकार है। जल को सुरक्षित रखने के लिए हमें क्या करना चाहिए?
उत्तर:
प्रकृति पर हम सबका समान अधिकार है। अपने स्वार्थ के लिए इसकी संपदा को नष्ट करना ठीक नहीं है। अगर ऐसे ही जल नष्ट होता रहा तो आने वाली पीढ़ियों को पीने के लिए भी जल नहीं होगा। इसके लिए हमें जल संरक्षण पर विशेष बल देने की ज़रूरत है। इसलिए हमें जल आवश्यकता से अधिक उपयोग नहीं करना चाहिए। हमें जल व्यर्थ होने से बचाना चाहिए। पेड़-पौधे अधिक से अधिक लगाने चाहिए, जिससे वर्षा अधिक हो। जल स्रोतों की रक्षा करनी चाहिए। व्यर्थ हो रहे पानी को पुनः उपयोग में लाने की व्यवस्था होनी चाहिए। हमें जल संरक्षण के लिए लोगों को जागरूक करना चाहिए। नदियों में कूड़ा-कचरा नहीं बहाना चाहिए। कहीं भी जल व्यर्थ हो रहा हो तो उसे रोकने का प्रयास करना चाहिए।

प्रश्न 2.
‘जल ही जीवन है इस पाठ को दृष्टि में रखकर बताइए कि बाइसवीं सदी का भारत कैसा होगा?
उत्तर:
जल हमारे जीवन का एक प्रमुख आधार है। जल के बिना हमारा जीवन की कल्पना करना असंभव है। ‘जल में ही जीवन बसता है। ऐसा महत्वपूर्ण जल का बचाव व संरक्षण करना हर मानव का कर्तव्य है। .. अनेक अदूरदर्शी चेष्टाओं से जल की कमी बनी हुई हैं। ऐसी हालत में आनेवाली बाईसवी सदी के भारत को भयंकर आपदाएँ घेर सकती हैं। पेयजल लुप्त हो जायेगा। शुद्धजल की मात्रा घट जायेगी। हर जगह प्रदूषित जल ही मिल जायेगा जीवनदियाँ बहनेवाले भारत को पानी की एक बूंद के लिए तरसना पड़ेगा। पानी कि वजह से आंतरिक झगडे हो जाने की संभावना है। भारत जैसे शांति कामुक देश में भी अशांति फैल सकेगी।

प्रश्न 3.
आने वाली पीढ़ियों को जल की समस्या से बचाने के लिए हम क्या कर सकते हैं?
उत्तर:
आने वाली पीढ़ियों को जल की समस्या से बचाने के लिए हम निम्नलिखित कार्य कर सकते हैं

• हमें जल आवश्यकता से अधिक उपयोग नहीं करना चाहिए।
• हमें जल व्यर्थ होने से बचाना चाहिए। पेड़-पौधे अधिक से अधिक लगाने चाहिए जिससे वर्षा अधिक हो।
• जल स्रोतों की रक्षा करनी चाहिए।
• व्यर्थ हो रहे पानी को पुनः उपयोग में लाने की व्यवस्था होनी चाहिए।
• हमें जल संरक्षण के लिए लोगों को जागरूक करना चाहिए।
• नदियों में कूड़ा-कचरा नहीं बहाना चाहिए।

प्रश्न 4.
यदि पृथ्वी का पानी प्रदूषित हो जाए तो आपके पास इसका क्या समाधान है?
उत्तर:

• यदि पृथ्वी का पानी प्रदूषित हो जाए तो आधुनिक वैज्ञानिक उपकरणों और विधाओं एवं तरीकों को अपना कर प्रदूषित जल को शुद्ध बनाएँगे।’
• वर्षा के जल को इकट्ठा करके उसे शुद्ध करके पीने के पानी के रूप में उपयोग करेंगे।
• देश – विदेशों में से प्रदूषित पानी को साफ़ करने की विविध पद्धतियों को जानकर उन्हें अमल में लाकर पानी को शुद्ध बनाएँगे।

प्रश्न 5.
जल स्रोतों के कुछ नाम बताइए। विवरण दीजिए।
उत्तर:
जल स्रोत अनेक प्रकार के होते हैं, जैसे- कुंआ, तालाब, नदी, झील आदि।
कुँआ :
कुँआ मनुष्य धरती पर गड्ढा खोदकर तैयार करता है। भारत में पीने के जल के लिए सर्वाधिक उपयोग कुँए का ही होता है।

तालाब :
तालाब प्राकृतिक और कृत्रिम दोनों प्रकार के होते हैं। यदि धरती का कोई क्षेत्र गहरा हो तो वहाँ बरसात में पानी इकट्ठा होकर तालाब का रूप ले लेता है। इसके जल का उपयोग पीने के साथसाथ सिंचाई के लिए भी किया जाता है।

नदी :
भारत अनेक नदियों का देश है। इसीलिए इसका अधिकतर क्षेत्र हरा-भरा है। गंगा, यमुना, नर्मदा, कृष्णा, गोदावरी आदि भारत की प्रमुख जीव नदियाँ हैं। इसके जल का उपयोग पीने के साथ-साथ सिंचाई के लिए भी किया जाता है। इन पर बाँध बनाकर बिजली का उत्पादन भी किया जाता है।

झील :
पर्वतीय क्षेत्र में कोई स्थान गहरा होने पर वर्षा का जल इकट्ठा होकर विशाल जलाशय का रूप ले लेता है। इसे झील कहते हैं।

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

8 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर 8-10 पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
जल का प्रयोग सावधानी से करने के लिए कुछ उपाय बताइए।
उत्तर:
हमारे जीवन में जल का बड़ा महत्व है। जल नहीं तो कल नहीं है। इसीलिए हमें जल का प्रयोग सावधानी से करनी चाहिए।

• जल को दूषित नहीं करना चाहिए।
• नहाने – धोने के लिए आवश्यकता से अधिक जल का उपयोग नहीं करना चाहिए।
• उपयोग में लाये गये जल को पुनः भूगर्भ में जाने की व्यवस्था करना चाहिए।
• पेड – पौधों की सिंचाई के लिए व्यर्थ जल का उपयोग करना चाहिए।
• नदियों पर बांध बनाकर नदियों के पानी को सागर में मिलने से रोकना चाहिए।
• गलियों में खुले हुये नलों से पानी व्यर्थ बहने से रोकना चाहिए।

प्रश्न 2.
जल की समस्या को समाप्त करने में छात्र क्या सहयोग दे सकते हैं?
उत्तर:
आज संसार के सभी देशों में जल की समस्या बनी हुयी है। ऐसी खास और प्रभावशाली समस्या का हल निकालकर सुख जीवन बिताने का यत्न करना सब लोगों का प्रमुख कर्तव्य है।

जल ही जीवन है । जल के बिना हमारा जीवन ही नहीं है। जल की समस्या को समाप्त करने में छात्र निम्न प्रकार से सहयोग दे सकते हैं।

• जल का आवश्यकतानुसार ही इस्तेमाल करना चाहिए।
• जल को दूषित होने से बचाना चाहिए।
• गंदगी कूडे कचरे को जल प्रवाहों में गिराने को रोकना चाहिए।
• कुओं के पानी को दूषित होने से बचाकर इस्तेमाल करना चाहिए।
• वर्षा के पानी को इकट्ठा करने का प्रबंध करना चाहिए।
• जल की बचत के लिए जल स्त्रोतों को साफ़ और स्वच्छ रखना है।
• पेड – पौधों को अधिक से अधिक लगाकर हरियाली बनाये रखने का प्रयत्न करना है।
• खुद पानी का इस्तेमाल कम करते, लोगों को जल संरक्षण संबंधी आशयों से परिचय कराना है।

AP State Board Syllabus AP SSC 10th Class Hindi Textbook Solutions Chapter 10 नीति दोहे Textbook Questions and Answers.

AP State Syllabus SSC 10th Class Hindi Solutions Chapter 10 नीति दोहे

10th Class Hindi Chapter 10 नीति दोहे Textbook Questions and Answers

InText Questions (Textbook Page No. 58)

प्रश्न 1.
कवि ने बिना फलवाले वृक्षों के विषय में क्या कहा है?
उत्तर:
कवि ने कहा है कि बिना फलवाले वृक्ष व्यर्थ ही अपनी अकड़ (घमंड) दिखाते हैं।

प्रश्न 2.
फलदार वृक्ष की विशेषता बताइए।
उत्तर:
फलदार वृक्ष की यह विशेषता है कि वे धरती तक नम (झुक) जाते हैं।

प्रश्न 3.
बुलबुल और कौए में अंतर स्पष्ट कीजिए।
उत्तर:
बुलबुल की बोली मीठी होती है पर कौए की बोली मीठी नहीं होती। बुलबुल और कौए में यही अंतर है।

InText Questions (Textbook Page No. 59)

प्रश्न 1.
रहीम के अनुसार सच्चे मित्र की पहचान कब होती है?
उत्तर:
रहीम के अनुसार सच्चे मित्र की पहचान विपत्ति के समय होती है।

प्रश्न 2.
‘साँचे’ शब्द का क्या अर्थ है?
उत्तर:
“साँचे” शब्द का अर्थ है “सच्चे”।

प्रश्न 3.
पानी गये न ऊबरै, मोती मानुष चून – पंक्ति का भाव बताइए।
उत्तर:
पानी (इज्जत) के बिना मनुष्य, पानी (कांति) के बिना मोती और पानी (जल) के बिना चूना व्यर्थ हैं या बेकार है।

प्रश्न 4.
किसके मिलने पर मनुष्य पागल हो जाता है?
उत्तर:
सोने के मिलने पर मनुष्य पागल हो जाता है। धन या सोने में अधिक मादकता होती है। उसे पाते ही मनुष्य घमंडी बन जाता है।

प्रश्न 5.
बिहारी ने नर की तुलना किससे की है?
उत्तर:
बिहारी ने नर की तुलना नल के नीर से की है।

प्रश्न 6.
बिहारी के अनुसार व्यक्ति को कैसा होना चाहिए?
उत्तर:
बिहारी के अनुसार व्यक्ति को नम्र या विनयशील होना चाहिए।

अर्थग्राह्यता-प्रतिक्रिया

अ) प्रश्नों के उत्तर दीजिए।

प्रश्न 1.
नीति वचनों का हमारे जीवन पर क्या प्रभाव होता है?
उत्तर:

• नीति वचनों के प्रभाव से हमारे जीवन में और आचार – विचार में अवश्य परिवर्तन आते हैं।
• नैतिक गुणों के विकास के द्वारा ही हम अच्छे – बुरे, सही – गलत में भेद कर सकते हैं।
• विष्णुशर्मा के पंच – तंत्र की नैतिक कहानियों से हमें यह पता चल रहा है कि राज कुमारों के जीवन में परिवर्तन आया है।
• समाज परिवर्तकों के नीति वचनों के प्रभाव एवं कार्य से ही समाज के आचार – विचारों में भी परिवर्तन आया है।
• उदाहरण के लिए एक जमाने पर समाज में सती – प्रथा, बाल्य विवाह आदि थे। लेकिन समाज सुधारकों
  (परिवर्तकों) के नीति वचनों के कारण आजकल के समाज में वे सब गायब होगये।

प्रश्न 2.
वस्तु विनियोग की दृष्टि से एक के स्थान पर उससे अधिक वस्तुएँ खरीदना ठीक नहीं है? क्यों?
उत्तर:
वस्तु सेवाओं को उपयोग करने को ही अर्थशास्त्र की परिभाषा में वस्तु विनियोग कहते हैं।

वस्तु विनियोग की दृष्टि से एक के स्थान पर उनसे अधिक या ज्यादा वस्तुएँ खरीदना ठीक नहीं हैं। क्योंकि वस्तुओं की उत्पत्ति कम मात्रा में होती है। उसका विनियोग करने वाले तो अधिक मात्रा में रहते हैं। इसलिए वस्तुओं की कमी होती है। इसका और एक कारण आबादी बढ़ना भी है। इस कारण से एक प्रकार का होड़ जनता के बीच में उस वस्तु के लिए होता है। इस स्थिति में एक के स्थान पर उससे अधिक वस्तुएँ खरीदना ठीक या उचित नहीं है।।

आ) पाठ पढ़िए। अभ्यास कार्य कीजिए।

प्रश्न 1.
पाठ से ‘ध्वनि साम्य’ वाले शब्द चुनकर लिखिए। जैसे : रीत, मीत
उत्तर:
सून – चून ; जेतौ – तेतौ ; जोइ – होइ

प्रश्न 2.
रहीम के दोहे में “पानी” शब्द का प्रयोग कितनी बार हुआ है। उसके अलग – अलग अर्थ क्या हैं?
उत्तर:
रहीम के दोहे में “पानी” शब्द का प्रयोग तीन बार हुआ है। “पानी” शब्द के अलग – अलग अर्थ इस प्रकार
1. कांति → मोती के लिए चमक या कांति की आवश्यकता है।
2. इज्ज़त (आदर) → मनुष्य के लिए इज्ज़त या आदर भाव की आवश्यकता है।
3. जल → चूने के लिए जल की आवश्यकता है।

इ) भाव स्पष्ट कीजिए।

1. रहिमन पानी राखिए, बिन पानी सब सून।
पानी गये न ऊबरै, मोती मानुष चून ॥
भाव : इस दोहे में कविवर रहीम “पानी” शब्द को तीन अर्थों में प्रयोग करते हुए कहते हैं कि पानी के बिना मोती, मनुष्य और चूना ये तीन व्यर्थ व निरुपयोग हैं। पानी के तीन अर्थ ये हैं – इज्जत, चमक और जला कविवर रहीम बताते हैं कि इज्जत या आदर के बिना मनुष्य, चमक या चमक के बिना मोती, जल के बिना चूना व्यर्थ तथा निरुपयोग हैं। इसलिए इन तीनों की रक्षा होनी चाहिए।

2. कनक – कनक तैं सौ गुनी, मादकता अधिकाइ।
उहि खाए बौराइ जग, इहिं पाए बौराइ।
भाव : कविवर बिहारी इस दोहे में धनी व्यक्तियों की मनोदशा के बारे में वर्णन करते हैं। कवि यहाँ कनक शब्द को दो अर्थों में प्रयोग किया है। एक – धतूरा, दूसरा – सोना। कवि कहते हैं कि धतूरे की अपेक्षा सोने में सौ गुना नशा अधिक है। धतूरे को खाने से ही मानव पागल बनता है। लेकिन सोना या धन – दौलत को पाने से ही मनुष्य पागल होजाता है।

अभिव्यक्ति – सृजनात्मकता

अ) इन प्रश्नों के उत्तर तीन – चार पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
रहीम ने जल के महत्व के बारे में क्या बताया है?
उत्तर:
रहीम ने पानी के तीन अर्थ बताये। इज्जत, चमक और पानी। बिना इज्जत के मनुष्य का जीवन व्यर्थ है। बिना चमक के मोती का मूल्य नहीं होता | पानी के बिना चूना बेकार है।

प्रश्न 2.
बिहारी ने सोने की तुलना धतूरे से क्यों की होगी?
उत्तर:
बिहारी ने सोने की तुलना धतूरे से की है। धतूरा एक विषैला पौधा है। इसके फल भी होते हैं। यह पौधा एवं फल नशीले होते हैं। इनसे मादकता होती है।

बिहारी ने सोने की तुलना धतूरे से इसलिए की है कि धतूरे से बढ़कर सोने में सौ गुना ज्यादा मादकता हैं। धतूरे को खाने से ही मानव पागल होता है। लेकिन सोने को पाने से ही मनुष्य पागल हो जाता है।

सोने को पाकर मानव सदा उसकी रक्षा करने के बारे में नींद के बिना चिंतित रहता है। उसे सदा चोरों का भय सताता है। इसलिए वह पागल बन जाता है।

आ) किन्हीं दो दोहों के भाव अपने शब्दों में लिखिए।
उत्तर:
दोहा -1
कहि रहीम संपति सगे, बनत बहुत बहु रीत।
बिपति कसौटी जे कसे, तेई साँचे मीत ॥
भाव :
इस दोहे में कविवर रहीम बताते हैं कि मनुष्य जब धनवान बनता है तब वह सुख और संतोष के साथ रहता है। उसके कई मित्र, बंधु बनते हैं। उसका आदर बढ़ता है लेकिन किसी कारणवश वह निर्धनी बन जाता तो कोई भी उसके साथ ठहर नहीं सकते। उसे सहायता नहीं करते। उस विपत्ति के समय मित्र तथा बंधु भी पराये हो जाते हैं। कविवर रहीम कहते हैं कि जो विपत्ति के समय हमारे साथ ठहरते हैं वे ही सच्चे मित्र हैं।

दोहा -2
रहिमन पानी राखिए, बिन पानी सब सून ।
पानी गये न ऊबरै, मोती मानुष चून ॥
भाव :
कविवर रहीम इस दोहे में पानी शब्द को तीन अर्थों में प्रयोग करके कहते हैं कि पानी के बिना मोती, मनुष्य और चूना व्यर्थ हैं।

‘पानी’ के तीन अर्थ हैं – चमक या कांति, इज्ज़त और जल।
रहीम कहते हैं कि चमक के बिना मोती, इज्ज़त के बिना मानव और जल के बिना चूना व्यर्थ हैं।

इ) पाठ में दिये गये दोहों के आधार पर कुछ सूक्तियाँ लिखिए।
उत्तर:

1. विपत्तियों में जो हमारी मदद करता है वही सच्चा दोस्त है।
2. संपत्ति में हमें अधिक बंधु – मित्र होते हैं।
3. इज्जत के बिना जीना निरुपयोग (व्यर्थ) है।
4. सोना धतूरे का काम करता है।
5. नम्रता में ही श्रेष्ठता है।

ई) पाठ में दिये गये दोहों में आपको कौनसा दोहा बहुत अच्छा लगा? क्यों?
उत्तर:
पाठ में दिये गये दोहों में मुझे यह दोहा बहुत अच्छा लगा।
कहि रहीम संपति सगे, बनत बहुत बहु रीत।
बिपति कसौटी जे कसे, तेई साँचे मीत।।
मुझे यह दोहा बहुत अच्छा लगा। क्योंकि इस दोहे में कवि रहीम के द्वारा बताया गया है कि जो विपत्तियों में हमारे साथ रहकर हाथ बाँटते हैं वेही सच्चे दोस्त हैं। सचमुच सच्चा दोस्त संपत्ति और विपत्ति दोनों समय हमारे साथ रहने से इतिहास में आदर्शवान बनेगा। सच्चा मित्र कहलायेगा। उसे आदर – सत्कार मिलेगा।

भाषा की बात

अ) अर्थ के अनुसार बेमेल शब्द पहचानिए।

1. नीर, पीर, जल, पानी – ………. (पीर)
2. मीत, रीत, मित्र, दोस्त- ……… (रीत)
3. जग, संसार, विश्व, मग – ………… (मग)

1. यमक अलंकार समझिए। यमक का अर्थ ‘दो’ होता है। किसी शब्द की पुनरावृत्ति भिन्न – भिन्न अर्थों में होती है, तो उसे यमक अलंकार कहते हैं।

उदाहरण :
कनक – कनक तैं सौ गुनी, मादकता अधिकाइ । उहि खाए बौराइ जग, इहिं पाए बौराइ॥

2. दोहा छंद समझिए।
दोहा मात्रिक छंद है। इसके पहले चरण में तेरह मात्राएँ, दूसरे चरण में ग्यारह मात्राएँ होती हैं। तीसरे चरण में तेरह मात्राएँ और चौथे चरण में ग्यारह मात्राएँ होती हैं।

इ) 1. यमक अलंकार का एक उदाहरण दीजिए।
उत्तर:
तजि तीस्थ, हरि राधिका, तन – दुति करि अनुराग |
जिहि ब्रज – केलि निकुंजमग, पग – पग होत प्रयाग||

ई) नीचे दिये गये शब्दों में प्रत्यय पहचानकर वाक्य प्रयोग कीजिए।
1. लौकिक
2. नैतिक
3. पौराणिक
उत्तर:

परियोजना कार्य

इस पुस्तक में हर पृष्ठ पर एक – एक नीति वाक्य दिया गया है। उनमें से आपकी मनपसंद – दस नीतियों की सूची बनाकर कक्षा में प्रदर्शन कीजिए।
उत्तर:
मेरी मनपसंद दस नीतियों की सूची

नीति दोहे Summary in English

Raheem
1. In this poem the poet Raheem narrates about the wealth, the man and the relationships. When we possess wealth we will have kith and kin in myriad ways. We will be revered well by them. If we lose the riches and become penniless, they will not be with us. Therefore, the adversities are the touchstones for testing true friends. They are true friends who stand by us and support us when we are in troubles.

2. In this poem the poet Raheem used the word ‘water’ as an attributive in three specific – meanings. He says that these three are very essential to life.

The three meanings of water : 1. lustre 2. honour or hospitality or courtes 3. Water. The pearl needs lustre. Without lustre, the pearl is useless. Similarly, it is necessary for a man to have honour. Life without honour is of no value. In the same way, lime needs water. Without water it does not stick and hence it is useless. So we should possess the above mentioned qualities and safeguard them.

Bihari
1. In this poem the poet Bihari compares gold with datura in a specific meaning.

Gold and datura are alike. As to datura, if a fruit or a flower of datura is eaten, the man gets inebriation and lunacy. Gold is exactly the same as datura. One gets inebriated as soon as one sees gold. In this way, the poet narrates about the madness caused by Gold.

2. In this poem the poet Bihari compares man with the tap water. He who is more modest is called an eminent person. The water flows in high lands exactly the same as it flows in low lands.

नीति दोहे Summary in Telugu

రహీం

1. ప్రస్తుత ఈ దోహాలో కవి రహీం సంపద, మనిషి అనుబంధాల గురించి వివరించుచున్నాడు. మనకు సంపదలు వచ్చినప్పుడు బంధువులు, మిత్రులు బహువిధాలుగా ఏర్పడతారు. కానీ ఏ కారణంగానైనా ఆ సంపదలన్నియు పోయి మనం పేదవారిమైతే మనలను ఆశ్రయించియున్న మిత్ర బంధువులెవ్వరూ మనతో ఉండరు. కనుక ఆపదలు మనకు నిజమైన స్నేహితులను గుర్తించు గీటురాళ్ళు. కాబట్టి ఆపదలలో ఎవరైతే మనతో ఉండి మనకు అండగా నిలుస్తారో వారే నిజమైన స్నేహితులు.

2. ఈ పద్యం (దోహా)లో కవి రహీం నీటిని మూడు విశేషార్థాలలో ప్రయోగించుచూ ఇవి మన జీవితానికి చాలా ముఖ్యమని వివరించుచున్నాడు.

నీటికి గల మూడు అర్థాలు 1. కాంతి 2. గౌరవం లేదా ఆదరణ లేదా మర్యాద. 3. జలం (నీరు.) ముత్యమునకు మెరుపు (కాంతి, ప్రకాశం) అవసరం. మెరుపు (కాంతి) లేనిదే ముత్యం వ్యర్థం. అట్లే మనిషికి గౌరవం (మర్యాద) అవసరం. గౌరవం లేని జీవితం వ్యర్థం. అదే విధంగా సున్నం ( సిమెంట్) కు నీరు అవసరం. నీరు లేని సున్నం అతకదు, వ్యర్థం. కాబట్టి వీటిని మనం ఎల్లప్పుడు కలిగి ఉండాలి. రక్షిస్తూ ఉండాలి.

బిహారీ

1. ఈ దోహాలో (పద్యం) కవి బీహారి గారు బంగారాన్ని విశేషార్థంలో ధతూరం (ఉమ్మెత్త) చెట్టు పువ్వు, కాయ, ఆకులతో)తో పోల్చి చెబుతున్నాడు. బంగారం, ధతూరం ఈ రెండూ ఒక్కటే. ధతూర చెట్టుకు సంబంధించి కాయను కాని పువ్వునుగాని తిన్నచో మనిషికి ఒక విధమైన పిచ్చి, మాదకత్వం (నిషా) ఎక్కుతాయి. కానీ బంగారం కూడా అలాంటిదే. ధతూరాన్ని తింటే మాత్రమే మనకు నిషా ఎక్కితే బంగారాన్ని చూసినంతనే మత్తు (నిషా) పిచ్చి పడుతుంది. ఈ విధంగా బంగారం వల్ల కలిగే పిచ్చిని గురించి బిహారీ కవిగారు వివరించుచున్నారు. ఈ పద్యం (దోహా)లో కవి బిహారీగారు మనిషిని కొళాయి నీటితో సమానంగా వర్ణించి చెబుతున్నారు. మనిషి ఎంత నమ్రత కలిగి ఉంటాడో అతడు అంత శ్రేష్ఠమైన వానిగా చెప్పబడతాడు. నీరు ఎంత నిమ్నస్థాయిలో ప్రవహించునో అంతే ఉన్నత (ఊర్థ్వస్థాయి) గా కూడా ప్రవహించగలదు.

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

2 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो या तीन वाक्यों में लिखिए।

प्रश्न 1.
‘धतूरे से भी सोने में मादकता अधिक होती है। – बिहारी के अनुसार सिद्ध कीजिए|
उत्तर:
बिहारी के अनुसार धतूरे से भी सोने में मादकता अधिक होती है । क्योंकि धतूरा खाने से मनुष्य मादक बन जाता है। लेकिन सोने को मनुष्य अपने पास रखने मात्र से मादक बन जाता है।

प्रश्न 2.
बिहारी ने कनक – कनक में अंतर बताते हुए क्या संदेश दिया है?
उत्तर:
कविवर बिहारी नीतिपरक दोहे लिखने में पटु थे। बिहारी ने इस दोहे में धनी व्यक्तियों की मनोदशा का वर्णन किया। कनक शब्द के दो अर्थ हैं – धतूरा और सोना। बिहारी ने अपने दोहों के द्वारा यह संदेश दिया कि धतूरे की अपेक्षा सोने में सौ गुना नशा अधिक है। धतूरे को खाने से मानव पागल बनता है। लेकिन सोना (धन, दौलत) को पाने से ही मानव पागल हो जाता है। अर्थात् यह नशा धतूरे नशे से भी खतरनाक है।

प्रश्न 3.
नैतिक गुणों के विकास में कवि रहीम के दोहे कैसे सहायक हैं?
उत्तर:

• अच्छे समाज का निर्माण करने के लिए नैतिक गुणों की आवश्यकता है।
• रहीम के दोहे नीतिपरक और उपदेशात्मक हैं।
• रहीम के अनुसार संकठ काल में सहारा देने वाला ही सच्चा मित्र हैं।
• मानव को आत्मसम्मान के साथ जीने का संदेश प्राप्त होता है।

प्रश्न 4.
रहीम जी का साहित्यिक परिचय दीजिए।
उत्तर:
रहीम हिंदी साहित्य के प्रसिद्ध कवि हैं। उनका जन्म 1556 में लाहौर में हुआ। उनकी मृत्यु 1626 में दिल्ली में हुई। वे संस्कृत, अरबी, फारसी के विद्वान थे। रहीम सतसई, बरवै नायिका भेद, श्रृंगार सोरठ उनकी प्रसिद्ध रचनाएँ हैं।

प्रश्न 5.
रहीम के अनुसार सच्चा मित्र कौन है?
उत्तर:
रहीम कहते हैं कि सच्चे मित्र की पहचान विपत्ति के समय होती है। संपत्ति मिलने पर बहुत लोग हमारे मित्र हो जाते हैं। वे हमारी संपत्ति के कारण हमारी मित्रता स्वीकार करते हैं। लेकिन विपत्ति के समय जो हमारा साथ दे वही हमारा सच्चा मित्र है।

प्रश्न 6.
रहीम ने विपत्ति को सच्चे मित्र की पहचान की कसौटी क्यों माना है?
उत्तर:
सच्चे मित्र की पहचान विपत्ति के समय होती है। रहीम का कहना है कि संपत्ति मिलने पर बहुत लोग हमारे मित्र हो जाते हैं। वे हमारी संपत्ति के कारण हमारी मित्रता स्वीकार करते हैं। लेकिन विपत्ति के समय जो हमारा साथ दे वही हमारा सच्चा मित्र है।

प्रश्न 7.
रहीम जी ने ‘पानी’ शब्द का प्रयोग किन अर्थों में किया है? विवरण दीजिए।
उत्तर:
रहीम इस दोहे में पानी शब्द के तीन अर्थ बताते हैं- 1. सम्मान 2. चमक 3. जल | इन तीनों के बिना . मानव, मोती, चूने का कोई मूल्य नहीं है। मनुष्य को सम्मान, मोती को चमक, चूने को जल आवश्यक है। . इसके बिना वे शून्य हैं। दोहे का संदेश है कि मनुष्य को अपना सम्मान बनाये रखना चाहिए।

प्रश्न 8.
पानी शब्द का प्रयोग रहीम जी ने चमत्कारिक रूप से किया है, कैसे?
उत्तर:
रहीम के इस दोहे में पानी शब्द तीन बार प्रयोग हुआ है। यहाँ पानी के तीन अर्थ हैं- सम्मान, चमक, जल। इन तीनों के बिना मानव, मोती, चूने का कोई मूल्य नहीं है। मनुष्य को सम्मान, मोती को चमक, चूने को
जल आवश्यक है। इसके बिना ये तीनों बेकार हैं।

प्रश्न 9.
मोती, मानुष और चून किनके बिना निरर्थक हैं? रहीम जी ने कैसे समझाया?
उत्तर:
चमक के बिना मोती निरर्थक है। सम्मान के बिना मनुष्य निरर्थक है। पानी के बिना चूना निरर्थक है। रहीम ने चमक, सम्मान और जल तीनों के लिए पानी शब्द का प्रयोग किया है।

प्रश्न 10.
पानी शब्द के द्वारा रहीम जी ने किनकी महत्व के बारे में बताया?
उत्तर:
रहीम ने चमक, सम्मान और जल तीनों के लिए पानी शब्द का प्रयोग किया है। चमक के बिना मोती निरर्थक है। सम्मान के बिना मनुष्य निरर्थक है। पानी के बिना चूना निरर्थक है।

प्रश्न 11.
धतूरे से बढ़कर सोने में मादकता है। बिहारी जी ने कैसे सिद्ध किया?
उत्तर:
बिहारी कहते हैं कि सोने में धतूरे से सौ गुना अधिक नशा होता है । क्योंकि धतूरे के खाने से आदमी . थोड़े समय के लिए मदहोश होता है। वही आदमी सोने या संपत्ति के मिलने पर हमेशा के लिए मदहोश हो जाता है। धन की मादकता से घमंडी हो जाता है। धन का नशा अन्य सभी नशों से अधिक खतरनाक है।

प्रश्न 12.
बिहारी जी ने ‘कनक’ शब्द का प्रयोग किन-किन के लिए किया है? समझाइए।
उत्तर:
बिहारी जी ने ‘कनक’ शब्द का प्रयोग अपने दोहे में दो बार किया है। एक कनक का अर्थ है – धतूरा और दूसरे का सोना। वे कहना चाहते हैं कि धतूरे से अधिक सोने या संपत्ति का नशा होता है। धतूरा तो मनुष्य खाकर पागल होता है लेकिन सोना तो पाकर ही पागल हो जाता है। इसलिए हमें संपत्ति का अभिमान नहीं करना चाहिए।

प्रश्न 13.
‘सोना’ मानव को पागल बना देता है। बिहारी ने ऐसा क्यों कहा होगा?
उत्तर:
बिहारी कहना चाहते हैं कि धतूरे से अधिक सोने या संपत्ति का नशा होता है। धतूरा तो मनुष्य खाकर पागल होता है लेकिन सोना तो पाकर ही पागल हो जाता है। बिहारी हमें संपत्ति का अभिमान न करने का संदेश देना चाहते हैं। इसलिए हमें संपत्ति का अभिमान नहीं करना चाहिए।

प्रश्न 14.
‘धतूरा-सोना’ इन दोनों में किसकी मादकता अधिक है? बिहारी के दृष्टिकोण से बताइए।
उत्तर:
बिहारी के अनुसार ‘धतूरा-सोना’ में सोने की मादकता अधिक है। वे कहते हैं कि धतूरे से अधिक सोने या संपत्ति का नशा होता है। धतूरा तो मनुष्य खाकर पागल होता है लेकिन सोना तो पाकर ही पागल हो जाता है। बिहारी हमें संपत्ति का अभिमान न करने का संदेश देना चाहते हैं। इसलिए हमें संपत्ति का अभिमान नहीं करना चाहिए।

प्रश्न 15.
कवि रहीम का परिचय अपने शब्दों में लिखिए।
उत्तर:

• रहीम हिंदी साहित्य के भक्तिकाल के कवि थे।
• वे अकबर के मित्र, प्रधान सेनापति तथा मंत्री थे।
• उनका जीवन काल सन् 1556 – 1626 तक है।
• वे संस्कृत, फारसी और अरबी के विद्वान थे। वे दोहों के लिए प्रसिद्ध हैं।

रचनाएँ : रहीम सतसई, बरवैनायिका भेद और श्रृंगार सोरठ आदि।

प्रश्न 16.
कवि बिहारीलाल का परिचय अपने शब्दों में लिखिए।
उत्तर:

• कवि बिहारीलाल का जीवन काल 1595 से 1663 है।
• आप की प्रसिद्ध रचना ‘बिहारी सतसई है। इन के दोहे नीतिपरक होते हैं।
• इनके दोहों के लिए “सागर में गागर” भर देने वाली बात कही जाती है।

प्रश्न 17.
सच्चे मित्र की पहचान कब होती है?
उत्तर:
सच्चे मित्र की. पहचान विपत्ति के समय होती है। रहीम का कहना है कि संपत्ति मिलने पर बहुत लोग हमारे मित्र हो जाते हैं। वे हमारी संपत्ति के कारण हमारी मित्रता स्वीकार करते हैं। लेकिन विपत्ति के समय जो हमारा साथ दे वही हमारा सच्चा मित्र है।

प्रश्न 18.
बिहारी के अनुसार नर और नल-नीर की गति कैसी होनी चाहिए?
उत्तर:
बिहारी के अनुसार नर और नल-नीर की गति नीचे होनी चाहिए। यहाँ नर के लिए नीचे का अर्थ है विनम्रता। बिहारी का कहना है कि मनुष्य और नल के पानी की स्थिति समान है। नल का पानी जितना ही नीचे जाता है पुनः उतना ही अधिक ऊपर उठता है। उसी प्रकार मनुष्य जितना अधिक विनम्र होता है उतना ही विकास करता है, वह उतना ही अधिक यश प्राप्त करता है। इसलिए हमें विनम्र रहना चाहिए।

प्रश्न 19.
आपातकाल में आप अपने मित्रों के साथ कैसा व्यवहार करते हैं?
उत्तर:
आपातकाल में मैं अपने मित्रों की सहायता करता हूँ। उनकी हर संभव सहायता करता हूँ। उनका मनोबल बढ़ाता हूँ। अधिक समय उनके साथ गुजारता हूँ। जब तक वह उस मुसीबत से बाहर नहीं आ जाता मैं उसका विशेष ध्यान रखता हूँ। मैं तन, मन और धन से उसकी सहायता करने को तत्पर रहता हूँ।

अभिव्यक्ति-सजनात्मकता

4 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर छह पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
कवि रहीम और बिहारी ने पानी की विशेषता के बारे में क्या कहा?
(या)
रहीम ने पानी के महत्व के बारे में क्या बताया ?
उत्तर:
रहीम ने पानी के महत्व के बारे में बताया है। उन्होंने यहाँ ‘पानी’ शब्दों को तीन अर्थों में प्रयुक्त किया है – चमक, इज्जत और जला वे बताते हैं कि मोती के लिए चमक, मनुष्य के लिए इज्जत और चूने के लिए जल की आवश्यकता है। चमक न होने पर मोती, इज्जत न रहने पर मनुष्य और जल के सूख जाने पर चूना बेकार हो जाते हैं। इसलिए इनकी रक्षा करनी चाहिए।

नल के पानी पर जितना दबाव डाला जाय वह उतना ही ऊपर उठता है। उसी प्रकार मानव भी जितना विनम्र, विनयशील होगा उतना ही उसका विकास होगा। ऊँचे स्थान पर पहुंचेगा। इसलिए बिहारी ने नल के पानी से नर की तुलना की है।

प्रश्न 2.
बिहारी ने ‘कनक’ को लेकर क्या समझाने का प्रयास किया है?
उत्तर:
कविवर बिहारी नीतिपरक दोहे लिखने में पटु हैं। कनक – कनक तैं सौ गुनी, मादकता अधिकाय दोहे में धनी व्यक्तियों की मनोदशा का वर्णन किया है। कनक शब्द के दो अर्थ हैं – धतूरा, सोना। बिहारी के अनुसार धतूरे की अपेक्षा सोने में सौ गुना नशा अधिक है। धतूरे को खाने से मानव पागल बनता है। लेकिन सोना (धन – दौलत) को पाने से ही मानव पागल हो जाता है। लेकिन यह सही नहीं है। सोना या धन – दौलत के पाने पर भी मानव को कभी गर्व न करना चाहिए। बिहारी ने कनक को लेकर यही समझाने का प्रयास किया है।

अभिव्यक्ति-सृजनात्मकता

8 Marks Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर आठ या दस पंक्तियों में लिखिए।

प्रश्न 1.
रहीम और बिहारी के दोहे नैतिक मूल्यों के विकास में सहायक हैं। स्पष्ट कीजिए|
उत्तर:
शीर्षक का नाम : नीति दोहे
कवियों के नाम : रहीम, बिहारी
रहीम और बिहारी के दोहों से हमें ये बातें सीखने को मिलती हैं।

• संकट में जो साथ देता है, वही सच्चा मित्र है।
  संपत्ति को पाकर हमें घमण्डी नहीं बनना चाहिए। मनुष्य को नम्र बनना चाहिए।
• इज्जत के बिना मानव का कोई मूल्य नहीं होता, अतः हमें इज्जत के साथ जीना है।
• सुख – दुःख को समान रूप से मानना चाहिए। मनुष्य जितना नम्र बनता है, वह उतना ही बडा होता है।
• अतः हम कह सकते हैं कि रहीम और बिहारी के दोहे नैतिक मूल्यों के विकास में सहायक हैं।

प्रश्न 2.
कवि रहीम के दोहों का संदेश अपने शब्दों में लिखिए।
उत्तर:
कविवर रहीम का पूरा नाम खानखाना अब्दुल रहीम था। उनका जीवन काल 1556 – 1626 था। वे सहृदयी कुशलवीर और राजनीतिज्ञ थे। वे अकबर के दरबारी कवि और मित्र थे। वे कई भाषाओं के ज्ञाता, कृष्ण भक्त थे। उन्होंने भक्ति, ज्ञान, वैराग्य, नीति – विषयों पर सरस रचनाएँ की। इनके दोहे नीतिपरक और उपदेशात्मक हैं।

कवि रहीम कहते हैं कि यदि हमारे पास धन-संपत्ति हो तो कई तरह के लोग नाते रिश्ते जोड़कर सगे बन जाते हैं। उन लोगों में हमारा सच्चा मित्र कौन है और पराया कौन है इसका निर्धारण विपत्ति (कष्ट) कर देती है। संकट के समय सच्चे मित्र ही हाथ देता है। झूठे लोग तो खिसक जाते हैं।

संदेश :
संकट के समय में साथ देनेवाला ही सच्चा मित्र है।

रहीम कहते हैं कि सबको पानी रखना आवश्यक है। पानी के बिना सब व्यर्थ है। पानी का अर्थ होता है – चमक (कांति), मान (इज्जत) और जला चमक के बिना मोती, मान के बिना आदमी और जल के बिना चूना बेकार हैं। चमक के जाने से मोती व्यर्थ होता है। मान के बिना मानव जीवन व्यर्थ है। जल के न रहने से चूना व्यर्थ हो जाता है।

संदेश :
हर समय मान को अपनी गौरव बनाये रखना चाहिए।

प्रश्न 3.
रहीम और बिहारी के दोहों के द्वारा नैतिक मूल्यों का विकास होता है। अपने विचार बताइए।
उत्तर:
आज समाज में नैतिक मूल्यों की कमी होती जा रही हैं । नैतिक मूल्यों का विकास करना बेहद ज़रूरी है। इनकी वृद्धि महापुरुषों के वचन से ही हो सकती है। रहीम और बिहारी भी ऐसे ही महापुरुष हैं। उनके दोहों में अनेक नीतियाँ हैं। ‘नीति दोहे’ पाठ इसका उदाहरण है। रहीम ने सच्चे मित्र के लक्षण बताये हैं। उनका कहना है कि संपत्ति मिलने पर बहुत लोग हमारे मित्र हो जाते हैं। वे हमारी संपत्ति के कारण हमारी मित्रता स्वीकार करते हैं। लेकिन विपत्ति के समय जो हमारा साथ दे वही हमारा सच्चा मित्र है। रहीम का कहना है कि मनुष्य को अपना आत्मसम्मान बनाये रखना चाहिए। क्योंकि मानव जीवन सम्मान के बिना बेकार है।

बिहारी हमें अभिमान न करते हुए विनम्र रहने का संदेश देते हैं। वे कहते हैं कि सोना, धतूरे से सौ गुना अधिक जहरीला और नशीला होता है। क्योंकि धतूरा तो खाने से लोग पागल होते हैं, लेकिन सोना ” तो पाकर ही लोग पागल हो जाते हैं। इसलिए हमें संपत्ति का अभिमान नहीं करना चाहिए। उनका कहना है कि मनुष्य और नल के पानी की स्थिति समान है। नल का पानी जितना ही नीचे जाता है पुनः उतना ही ऊपर उठता है। उसी प्रकार मनुष्य जितना अधिक विनम्र होता है उतना ही विकास करता है, वह उतना ही अधिक यश प्राप्त करता है।

इस प्रकार यह सिद्ध होता है कि रहीम और बिहारी के दोहे नैतिक मूल्यों के विकास में सहायक हैं। हमें इनके अन्य दोहों को भी पढ़ना और पढ़ाना चाहिए।

प्रश्न 4.
रहीम और बिहारी के दोहों के द्वारा क्या नीति मिलती है?
उत्तर:
रहीम ने सच्चे मित्र के लक्षण बताये हैं। उनका कहना है कि संपत्ति मिलने पर बहुत लोग हमारे मित्र हो जाते हैं। वे हमारी संपत्ति के कारण हमारी मित्रता स्वीकार करते हैं। लेकिन विपत्ति के समय जो हमारा साथ दे वही हमारा सच्चा मित्र है। रहीम का कहना है कि मनुष्य को अपना आत्मसम्मान बनाये रखना चाहिए। क्योंकि मानव जीवन सम्मान के बिना बेकार है।

बिहारी हमें अभिमान न करते हुए विनम्र रहने का संदेश देते हैं। वे कहते हैं कि कि सोना, धतूरे से सौ गुना अधिक जहरीला और नशीला होता है। क्योंकि धतूरा तो खाने से लोग पागल होते हैं, लेकिन सोना तो पाकर ही लोग पागल हो जाते हैं। इसलिए हमें संपत्ति का अभिमान नहीं करना चाहिए। उनका कहना है कि मनुष्य और नल के पानी की स्थिति समान है। नल का पानी जितना ही नीचे जाता है पुनः उतना ही ऊपर उठता है। उसी प्रकार मनुष्य जितना अधिक विनम्र होता है उतना ही विकास करता है, वह उतना ही अधिक यश प्राप्त करता है।